Mô hình OSI là một khung tham chiếu chia việc truyền dữ liệu giữa hai máy tính thành bảy tầng, mỗi tầng lo một phần việc và chỉ nói chuyện với tầng ngay trên, ngay dưới nó. Tên đầy đủ là Open Systems Interconnection, do Tổ chức Tiêu chuẩn hoá Quốc tế (ISO) công bố năm 1984. Gần như mọi giáo trình mạng máy tính đều mở đầu bằng bảy tầng này, và kỹ sư mạng vẫn dùng chúng hằng ngày khi nói "lỗi ở tầng 2" hay "thiết bị tầng 3".
Điều ít người nói rõ ngay từ đầu: Internet thật không chạy đúng theo OSI. Nó chạy theo bộ giao thức TCP/IP, gọn hơn. OSI sống sót không phải vì được cài vào máy, mà vì nó là cái thước để phân loại và khoanh vùng sự cố. Bài này đi qua từng tầng bằng hình ảnh một lá thư, rồi mới gắn tên giao thức, đơn vị dữ liệu và thiết bị vào.
Vì sao người ta chia mạng thành nhiều tầng
Hãy hình dung việc gửi một lá thư từ Huế ra Hà Nội. Người viết chỉ lo nội dung và ghi địa chỉ. Bưu cục lo phân loại theo tỉnh, xe tải lo chở, người đưa thư lo tìm đúng nhà. Không ai phải biết hết mọi khâu. Người viết không cần biết xe chạy đường nào; tài xế không cần đọc nội dung thư. Mỗi khâu có một "giao diện" rõ ràng với khâu kế bên: phong bì đúng khổ, địa chỉ đúng chỗ, tem dán góc phải.
Mạng máy tính chia tầng vì cùng lý do. Một chương trình duyệt web không nên phải biết máy đang nối bằng cáp đồng, cáp quang hay sóng Wi-Fi. Khi thay cáp đồng bằng cáp quang, chỉ tầng dưới cùng thay đổi; trình duyệt vẫn chạy y như cũ. Khi có một giao thức ứng dụng mới, không ai phải thiết kế lại cách điện tín hiệu chạy trên dây. Sự tách biệt này giúp hàng nghìn công ty và nhóm kỹ sư làm phần việc của mình mà vẫn ghép được với nhau.
Cái giá phải trả là chi phí phụ: mỗi tầng thêm một phần đầu (header) riêng vào dữ liệu, và có những lúc ranh giới giữa các tầng bị phá vì lý do hiệu năng. Nhưng lợi ích về khả năng thay thế, khả năng chẩn đoán và khả năng dạy học lớn hơn nhiều. Khi một kỹ sư nói "ping được mà web không vào", họ đang ngầm dùng mô hình tầng: tầng mạng ổn, vấn đề nằm cao hơn.
Bảy tầng OSI trong một bảng
Bảng dưới đánh số từ dưới lên, theo đúng cách kỹ sư hay gọi. Cột ví dụ chỉ nêu giao thức và thiết bị tiêu biểu, không phải danh sách đầy đủ.
| Tầng | Tên | Trách nhiệm chính | Đơn vị dữ liệu | Ví dụ |
|---|---|---|---|---|
| 7 | Ứng dụng (Application) | Cung cấp dịch vụ mạng cho chương trình người dùng | Dữ liệu | HTTP, SMTP, DNS |
| 6 | Trình diễn (Presentation) | Biểu diễn dữ liệu: mã ký tự, nén, mã hoá | Dữ liệu | Mã UTF-8, định dạng ảnh, một phần TLS |
| 5 | Phiên (Session) | Mở, duy trì, đóng phiên trao đổi giữa hai bên | Dữ liệu | Cơ chế điểm kiểm tra, khôi phục phiên |
| 4 | Giao vận (Transport) | Truyền giữa hai tiến trình, chia đoạn, tin cậy hay không | Đoạn (segment) hoặc datagram | TCP, UDP |
| 3 | Mạng (Network) | Đánh địa chỉ logic và chọn đường qua nhiều mạng | Gói (packet) | IP, ICMP; bộ định tuyến |
| 2 | Liên kết dữ liệu (Data Link) | Truyền khung giữa hai nút kề nhau trên cùng đoạn mạng | Khung (frame) | Ethernet, Wi-Fi ở lớp MAC; bộ chuyển mạch |
| 1 | Vật lý (Physical) | Biến bit thành tín hiệu điện, ánh sáng, sóng vô tuyến | Bit | Cáp, đầu nối, bộ lặp, hub |
Một mẹo nhớ thứ tự từ tầng 1 lên tầng 7 trong tiếng Anh là "Please Do Not Throw Sausage Pizza Away", lấy chữ cái đầu Physical, Data Link, Network, Transport, Session, Presentation, Application. Người học tiếng Việt thường tự đặt câu riêng; quan trọng là nhớ được tầng 2 là khung và địa chỉ MAC, tầng 3 là gói và địa chỉ IP, tầng 4 là cổng và TCP/UDP. Ba tầng đó chiếm phần lớn thời gian của người làm mạng.
Ba tầng dưới: đưa bit đi qua dây và qua nhiều mạng
Tầng 1 — Vật lý là con đường và chiếc xe. Ở đây chỉ có bit: điện áp trên đôi dây đồng, xung sáng trong sợi quang, sóng vô tuyến trong không khí. Tầng này định nghĩa đầu nối, tốc độ, cách mã hoá bit thành tín hiệu. Nó không biết bit nào là địa chỉ, bit nào là nội dung. Cáp đứt, đầu nối lỏng, nhiễu điện từ là lỗi tầng 1.
Tầng 2 — Liên kết dữ liệu là người đưa thư trong một khu phố. Tầng này gom bit thành khung, gắn địa chỉ phần cứng (địa chỉ MAC) của người gửi và người nhận trên cùng một đoạn mạng, và thêm mã kiểm tra lỗi ở cuối khung. Nó chỉ lo chặng kề nhau: từ máy tính tới bộ định tuyến trong nhà, không lo chuyện thư đi ra tỉnh khác. Bộ chuyển mạch (switch) làm việc chủ yếu ở tầng này.
Tầng 3 — Mạng là hệ thống mã bưu chính toàn quốc. Địa chỉ IP là địa chỉ logic, cho phép một gói đi qua hàng chục mạng khác nhau. Mỗi bộ định tuyến nhìn địa chỉ đích, tra bảng định tuyến và chuyển gói sang chặng kế tiếp. Ở mỗi chặng, khung tầng 2 bị bóc ra và làm mới, nhưng gói tầng 3 bên trong giữ nguyên địa chỉ nguồn và đích (trừ khi có NAT).
Sự khác nhau giữa tầng 2 và tầng 3 hay bị nhầm. Địa chỉ MAC giống tên người trong nhà: chỉ có ý nghĩa trong một khu. Địa chỉ IP giống địa chỉ bưu chính: có ý nghĩa trên toàn mạng. Một gói đi từ Đà Nẵng tới máy chủ ở nước ngoài giữ cùng địa chỉ IP đích suốt hành trình, nhưng đổi địa chỉ MAC đích ở từng chặng.
Tầng giao vận: từ "tới đúng máy" sang "tới đúng chương trình"
Tầng 3 đưa gói tới đúng máy. Nhưng trên một máy có thể chạy cùng lúc trình duyệt, ứng dụng nhắn tin, chương trình cập nhật. Tầng 4 phân biệt chúng bằng số cổng: một số 16 bit, từ 0 đến 65535. Máy chủ web thường lắng nghe cổng 443 cho HTTPS và cổng 80 cho HTTP; máy khách tự chọn một cổng tạm thời ở dải cao. Cặp địa chỉ IP cộng cổng ở hai đầu, cùng với giao thức, xác định một luồng trao đổi duy nhất.
Tầng này cũng quyết định mức độ tin cậy. TCP đánh số từng byte, chờ báo nhận, gửi lại khi mất, sắp lại thứ tự, và điều chỉnh tốc độ để không làm nghẽn mạng. Giống gửi thư bảo đảm có phiếu báo phát. UDP chỉ đóng gói và gửi đi, không hứa gì, giống thả một tấm bưu thiếp: nhanh, nhẹ, phù hợp khi dữ liệu cũ không còn giá trị như cuộc gọi thoại hay truy vấn ngắn.
Trong mô hình OSI, tầng 4 là tầng đầu tiên chạy "đầu cuối tới đầu cuối": chỉ hai máy ở hai đầu quan tâm tới nó, các bộ định tuyến ở giữa về nguyên tắc không cần đọc. Thực tế các thiết bị NAT và tường lửa có đọc số cổng, và đây là một ví dụ về việc ranh giới tầng bị phá trong đời thực. Chi tiết về bắt tay, cửa sổ trượt và tắc nghẽn có danh mục riêng về TCP, UDP và QUIC của trang.
Tầng phiên và tầng trình diễn: hai tầng khó chỉ mặt nhất
Sinh viên hay hỏi: cho ví dụ giao thức tầng 5 và tầng 6. Câu trả lời trung thực là trong thế giới TCP/IP, hai tầng này gần như không tồn tại thành giao thức riêng. Chức năng của chúng vẫn có, nhưng được chương trình ứng dụng hoặc thư viện tự làm. Hiểu điều này giúp bạn khỏi học thuộc những danh sách ví dụ gượng ép trên mạng.
Tầng phiên lo việc mở, giữ và đóng một cuộc trao đổi dài, đặt điểm kiểm tra để khi đứt có thể nối tiếp từ giữa. Hình ảnh đời thường là một cuộc gọi tổng đài: bạn được cấp số phiếu, cuộc gọi rớt thì gọi lại đọc số phiếu để nối tiếp. Trên web, cookie phiên và mã phiên đăng nhập làm việc tương tự, nhưng chúng nằm trong HTTP ở tầng ứng dụng chứ không phải một tầng riêng.
Tầng trình diễn lo việc hai bên hiểu dữ liệu giống nhau: chữ tiếng Việt mã theo UTF-8 hay mã cũ, số nguyên lưu byte cao trước hay byte thấp trước, dữ liệu có nén không, có mã hoá không. Ví dụ đời thường là người phiên dịch. TLS thường được xếp ở khoảng giữa tầng 4 và tầng 7; có sách xếp vào tầng 6, có sách xếp vào tầng 5, có sách gọi thẳng là một phần của ứng dụng. Sự lúng túng này chính là dấu hiệu OSI là khung tham chiếu, không phải bản thiết kế của Internet.
Dùng OSI để khoanh vùng sự cố mạng
Giá trị thực dụng nhất của bảy tầng là thứ tự kiểm tra. Khi một máy không vào được dịch vụ, đi từ dưới lên giúp loại trừ nhanh. Ví dụ giả định với một máy bàn trong văn phòng ở Cần Thơ không mở được trang nội bộ:
- Tầng 1: đèn cổng mạng trên máy và trên bộ chuyển mạch có sáng không, cáp có cắm chặt không, Wi-Fi có kết nối không.
- Tầng 2: máy có nhận khung từ mạng không, bảng ARP có địa chỉ MAC của cổng mặc định không (lệnh arp -a trên Windows, ip neigh trên Linux).
- Tầng 3: máy có địa chỉ IP hợp lệ không, ping tới cổng mặc định và tới địa chỉ IP của máy chủ có trả lời không, traceroute dừng ở chặng nào.
- Tầng 4: cổng dịch vụ trên máy chủ có mở không, tường lửa có chặn không; thử kết nối tới đúng cổng thay vì chỉ ping.
- Tầng 7: tên miền có phân giải đúng không, trình duyệt báo mã lỗi gì, chứng chỉ có hợp lệ không.
Cách làm ngược lại, từ trên xuống, cũng có lúc nhanh hơn khi bạn đã nghi một dịch vụ cụ thể. Điều quan trọng là có thứ tự và ghi lại tầng nào đã chắc chắn ổn, thay vì đoán mò rồi khởi động lại mọi thứ. Các lệnh trên có tuỳ chọn khác nhau giữa các hệ điều hành và phiên bản, nên xem trợ giúp của máy bạn trước khi dùng.
Những hiểu lầm thường gặp về mô hình OSI
Hiểu lầm thứ nhất: mỗi giao thức nằm gọn trong đúng một tầng. Thực tế nhiều giao thức vắt qua ranh giới. ARP nối tầng 2 và tầng 3; Wi-Fi định nghĩa cả tầng vật lý lẫn một phần tầng liên kết; QUIC gộp việc của tầng giao vận với mã hoá vốn thuộc TLS. Bảng phân tầng là cách sắp xếp để hiểu, không phải luật mà giao thức phải tuân theo.
Hiểu lầm thứ hai: thiết bị chỉ làm việc ở một tầng. Bộ phát Wi-Fi gia đình thường gồm bộ chuyển mạch tầng 2, bộ định tuyến tầng 3, NAT đọc cổng tầng 4, và máy chủ DNS chuyển tiếp ở tầng 7, tất cả trong một hộp. Khi đọc thông số "switch tầng 3", hiểu là bộ chuyển mạch có thêm khả năng định tuyến.
Hiểu lầm thứ ba: OSI là thứ đã lỗi thời nên không cần học. Bộ giao thức OSI đầy đủ với các giao thức riêng của nó đã thua TCP/IP từ những năm 1990, nhưng từ vựng của mô hình thì ở lại. Tài liệu sản phẩm, đề thi chứng chỉ mạng, báo cáo sự cố đều dùng số tầng của OSI. Học nó như học bản đồ hành chính: đường thật có thể cong, nhưng mọi người vẫn cần chung một cách gọi tên.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình OSI do ai đặt ra và công bố năm nào?
Mô hình do Tổ chức Tiêu chuẩn hoá Quốc tế ISO phát triển, cùng với ITU, và công bố thành tiêu chuẩn năm 1984. Nó ra đời trong bối cảnh nhiều hãng máy tính có hệ mạng riêng không nói chuyện được với nhau, nên cần một khung chung để mô tả.
Học mạng nên học OSI hay TCP/IP trước?
Thường nên học song song: dùng bảy tầng OSI làm từ vựng và khung tư duy, còn giao thức cụ thể thì học theo bộ TCP/IP vì đó là thứ thật sự chạy trên Internet. Biết cách đối chiếu hai mô hình giúp đọc tài liệu từ nhiều nguồn mà không bị rối.
Wi-Fi thuộc tầng nào trong mô hình OSI?
Chuẩn Wi-Fi IEEE 802.11 định nghĩa tầng vật lý, tức cách truyền sóng, và phần điều khiển truy cập môi trường của tầng liên kết dữ liệu. Vì vậy Wi-Fi nằm ở tầng 1 và tầng 2; từ tầng 3 trở lên, gói IP đi trên Wi-Fi hay trên cáp đều giống nhau.
Vì sao gọi switch là thiết bị tầng 2 và router là thiết bị tầng 3?
Switch quyết định chuyển khung dựa trên địa chỉ MAC trong phần đầu khung, thông tin của tầng 2. Router quyết định chuyển gói dựa trên địa chỉ IP đích và bảng định tuyến, thông tin của tầng 3. Cách gọi theo tầng phản ánh thiết bị đọc tới phần nào của dữ liệu.
Tầng 8 hay "lỗi tầng 8" nghĩa là gì?
Đây là cách nói đùa trong giới làm mạng, chỉ lỗi do con người: cấu hình sai, cắm nhầm cổng, quên bật thiết bị. Nó không có trong tiêu chuẩn. Câu đùa nhắc rằng khi khoanh vùng sự cố, cũng nên kiểm tra thao tác của người dùng.
Có phải mọi gói tin đều đi qua đủ bảy tầng không?
Ở hai máy đầu cuối, dữ liệu ứng dụng đi xuống qua các tầng rồi đi lên ở bên kia. Ở giữa đường, bộ chuyển mạch chỉ xử lý tới tầng 2 và bộ định tuyến tới tầng 3. Hai tầng 5 và 6 thường không có giao thức riêng mà do ứng dụng tự đảm nhận.