GiaoThuc.comGiao Thức
Mô hình phân tầng và gói tin

Đóng gói dữ liệu (encapsulation) trong mạng: mỗi tầng thêm gì vào gói tin

Đóng gói dữ liệu là việc mỗi tầng mạng bọc thêm phần đầu của mình. Xem từng lớp Ethernet, IP, TCP, cách máy nhận mở gói và phần byte tốn cho đóng gói.

Overhead view of a wooden desk in Da Nang with nested cardboard boxes of decreasing size opened in a row beside a laptop with a blank screen, soft diffuse light

Đóng gói dữ liệu (encapsulation) là quá trình mỗi tầng mạng lấy dữ liệu từ tầng trên, gắn thêm phần đầu (header) chứa thông tin điều khiển của riêng mình, rồi giao xuống tầng dưới. Ở máy nhận, quá trình diễn ra ngược lại: mỗi tầng đọc phần đầu của mình, gỡ nó ra, rồi chuyển phần còn lại lên trên. Người ta gọi chiều ngược là mở gói (decapsulation).

Hình ảnh dễ nhớ nhất là những chiếc phong bì lồng nhau. Lá thư nằm trong phong bì ghi tên phòng ban, phong bì đó nằm trong túi ghi địa chỉ công ty, túi lại nằm trong bao tải của bưu cục ghi tuyến xe. Mỗi người trên đường chỉ mở đúng lớp dành cho mình. Bài này đi qua từng lớp với một gói tin thật, xem tên gọi đơn vị dữ liệu ở mỗi tầng, cách máy nhận biết phải mở lớp tiếp theo bằng giao thức nào, và bao nhiêu byte bị tiêu cho việc đóng gói.

Một yêu cầu web đi xuống qua các tầng

Ví dụ giả định: trình duyệt trên laptop gửi một yêu cầu HTTP nhỏ tới máy chủ web qua cáp Ethernet, dùng IPv4 và TCP, chưa tính phần mã hoá TLS cho dễ theo dõi. Thứ tự đóng gói như sau:

  1. Tầng ứng dụng: trình duyệt tạo thông điệp yêu cầu, gồm dòng phương thức và đường dẫn, các dòng header như Host, User-Agent. Với tầng dưới, đây chỉ là một chuỗi byte, giả sử dài 400 byte.
  2. Tầng giao vận: TCP gắn phần đầu tối thiểu 20 byte, chứa cổng nguồn, cổng đích 80, số thứ tự, số báo nhận, các cờ, kích thước cửa sổ và mã kiểm tra. Kết quả là một đoạn TCP dài 420 byte.
  3. Tầng Internet: IP gắn phần đầu tối thiểu 20 byte, chứa phiên bản, độ dài, thời gian sống, mã giao thức 6 (nghĩa là bên trong là TCP), địa chỉ IP nguồn và đích. Kết quả là một gói IP dài 440 byte.
  4. Tầng liên kết: Ethernet gắn phần đầu 14 byte gồm địa chỉ MAC đích, MAC nguồn và trường EtherType 0x0800 (nghĩa là bên trong là IPv4), và gắn thêm 4 byte kiểm tra lỗi ở cuối. Khung dài 458 byte.
  5. Tầng vật lý: card mạng phát thêm 8 byte mở đầu để bên nhận đồng bộ nhịp, rồi biến tất cả thành tín hiệu trên dây, sau đó nghỉ một khoảng tương đương 12 byte trước khung kế tiếp.

Để ý rằng Ethernet là tầng duy nhất trong ví dụ thêm cả phần đuôi (trailer). Các tầng còn lại chỉ thêm phần đầu. Đó là lý do người ta hay nói "header" cho gọn, nhưng khi tính kích thước khung phải nhớ cả 4 byte đuôi.

Tên gọi đơn vị dữ liệu ở từng tầng

Mỗi tầng gọi khối dữ liệu của mình bằng một cái tên, tên chung trong giáo trình là PDU (protocol data unit, đơn vị dữ liệu giao thức). Dùng đúng tên giúp người nghe biết ngay bạn đang nói ở tầng nào.

TầngTên PDUPhần thêm vàoThông tin để mở lớp kế tiếp
Ứng dụngThông điệp (message)Tuỳ giao thứcKhông có, dữ liệu giao cho chương trình
Giao vậnĐoạn (TCP segment) hoặc datagram (UDP)Phần đầu TCP từ 20 byte, UDP đúng 8 byteSố cổng đích cho biết chương trình nào nhận
InternetGói (packet), đôi khi gọi là datagram IPPhần đầu IPv4 từ 20 byte, IPv6 cố định 40 byteTrường Protocol (IPv4) hoặc Next Header (IPv6)
Liên kếtKhung (frame)Phần đầu Ethernet 14 byte và phần đuôi 4 byteTrường EtherType
Vật lýBitMở đầu đồng bộ, mã hoá đường truyềnKhông áp dụng

Trong thực tế, nhiều người nói "gói tin" cho mọi tầng, và điều đó chấp nhận được khi trò chuyện. Nhưng trong tài liệu kỹ thuật, câu "khung bị huỷ vì sai mã kiểm tra" và "gói bị huỷ vì hết thời gian sống" mô tả hai sự việc khác nhau ở hai tầng khác nhau. Lỗi đầu do nhiễu đường truyền hoặc cáp hỏng; lỗi sau do vòng lặp định tuyến hoặc đường đi quá dài.

Máy nhận biết mở lớp tiếp theo bằng giao thức nào

Một câu hỏi tự nhiên: khi card mạng nhận một khung, làm sao nó biết bên trong là IPv4, IPv6 hay ARP? Câu trả lời là mỗi phần đầu có một trường chỉ ra giao thức của lớp bên trong. Quá trình đọc trường này để chọn bộ xử lý kế tiếp gọi là phân kênh (demultiplexing).

Ở tầng liên kết, trường EtherType 2 byte làm việc này: 0x0800 là IPv4, 0x86DD là IPv6, 0x0806 là ARP. Ở tầng Internet, trường Protocol 1 byte trong phần đầu IPv4 cho biết lớp trong: 1 là ICMP, 6 là TCP, 17 là UDP; IPv6 dùng trường Next Header với cùng bộ số. Ở tầng giao vận, số cổng đích chỉ ra chương trình: hệ điều hành tra xem tiến trình nào đang lắng nghe cổng đó để giao dữ liệu.

Hình ảnh đời thường là phòng văn thư một toà nhà. Bao tải bưu điện ghi "giao cho công ty A", nhân viên lễ tân mở ra thấy phong bì ghi "phòng kế toán", văn thư phòng kế toán mở ra thấy tên người nhận. Mỗi lớp chỉ cần biết lớp ngay bên trong thuộc về ai. Nếu trường chỉ dẫn ghi một giá trị mà máy không hỗ trợ, máy đơn giản là bỏ gói đi, có thể kèm một thông báo lỗi ICMP, chẳng hạn khi gửi UDP tới một cổng không có chương trình nào nghe.

Bao nhiêu byte bị tiêu cho việc đóng gói

Mỗi lớp phong bì đều chiếm chỗ. Với IPv4, TCP không tuỳ chọn và Ethernet chuẩn, mỗi khung tốn 20 byte phần đầu TCP, 20 byte phần đầu IP, 14 byte phần đầu và 4 byte phần đuôi Ethernet, tổng cộng 58 byte. Nếu tính cả những gì chiếm thời gian trên dây, phải cộng thêm 8 byte mở đầu và 12 byte khoảng nghỉ, thành 78 byte cho mỗi khung.

Khi khung đầy, phần dữ liệu TCP lớn nhất là 1.460 byte, vì giới hạn phần thân khung Ethernet chuẩn là 1.500 byte trừ đi 40 byte phần đầu IP và TCP. Tỉ lệ dữ liệu hữu ích trên dây khi đó là 1.460 chia cho 1.538, xấp xỉ 94,9 phần trăm. Đây là lý do một đường truyền 100 Mbit/s đo tải tệp chỉ đạt khoảng 94 đến 95 Mbit/s dù mọi thứ hoàn hảo; phần còn lại là chi phí đóng gói, chưa kể báo nhận và mã hoá.

Với gói nhỏ, tỉ lệ tệ hơn nhiều. Một đoạn TCP chỉ chở 1 byte, như khi gõ từng phím trong một phiên điều khiển từ xa, tạo ra khung có phần đầu cộng dữ liệu chỉ 55 byte, thêm FCS là 59 byte; vì Ethernet yêu cầu khung tối thiểu 64 byte, card mạng phải độn thêm byte trống. Đó là lý do có những kỹ thuật gom dữ liệu nhỏ trước khi gửi, như thuật toán Nagle trong TCP. Trên thực tế, TCP hiện đại thường bật tuỳ chọn dấu thời gian, làm phần đầu TCP dài 32 byte thay vì 20, nên các con số trên chỉ là mức tối thiểu.

Cùng một dữ liệu, các kiểu đóng gói tốn khác nhau

Tổng phần đầu phụ thuộc vào giao thức chọn ở từng tầng. Bảng dưới so sánh phần byte cố định thêm vào cho một khối dữ liệu ứng dụng bất kỳ, chưa tính tuỳ chọn và chưa tính phần mở đầu, khoảng nghỉ trên dây. Số liệu tính theo kích thước phần đầu tối thiểu của từng giao thức.

Tổ hợpGiao vậnInternetEthernet (đầu và đuôi)Tổng cộng
UDP trên IPv48 byte20 byte18 byte46 byte
TCP trên IPv420 byte20 byte18 byte58 byte
UDP trên IPv68 byte40 byte18 byte66 byte
TCP trên IPv620 byte40 byte18 byte78 byte

Với một truy vấn tra tên miền ngắn khoảng 40 byte, chọn UDP trên IPv4 làm khung chỉ dài 86 byte, còn nếu đi bằng TCP thì ngoài phần đầu dày hơn còn phải tốn thêm ba gói bắt tay trước khi gửi được câu hỏi. Đó là một lý do các truy vấn ngắn truyền thống chạy trên UDP.

Trên Wi-Fi, phần đầu tầng liên kết dài hơn Ethernet và có thêm một phần đầu phụ để chỉ giao thức bên trong, cộng với các khung báo nhận riêng, nên chi phí đóng gói thực tế cao hơn bảng trên. Còn khi có thêm lớp mã hoá như TLS, mỗi bản ghi mã hoá lại tốn thêm vài chục byte cho phần đầu bản ghi và mã xác thực. Mỗi lớp phong bì đều có giá, và người thiết kế giao thức luôn phải cân xem lớp đó có đáng không.

Thiết bị ở giữa đường mở tới lớp nào

Bộ chuyển mạch chỉ đọc lớp ngoài cùng. Nó đọc địa chỉ MAC đích trong phần đầu Ethernet để quyết định chuyển khung ra cổng nào, rồi chuyển nguyên khung đi. Nó không cần mở gói IP bên trong.

Bộ định tuyến bóc lớp liên kết và làm lại. Nó gỡ phần đầu Ethernet, đọc địa chỉ IP đích, giảm thời gian sống TTL đi một, tính lại mã kiểm tra phần đầu IPv4, rồi bọc gói vào một khung mới với địa chỉ MAC của chặng kế tiếp. Lớp TCP và dữ liệu bên trong giữ nguyên.

Thiết bị NAT và tường lửa mở sâu hơn. Để đổi địa chỉ và cổng, NAT phải đọc và sửa cả phần đầu TCP hoặc UDP, rồi tính lại mã kiểm tra của chúng. Tường lửa có trạng thái theo dõi cờ TCP để biết kết nối nào hợp lệ. Đây là những chỗ ranh giới tầng bị vượt qua.

Mã hoá quyết định thiết bị nhìn được gì. Với HTTPS, phần thông điệp HTTP nằm trong lớp TLS đã mã hoá, nên thiết bị ở giữa chỉ thấy tới phần đầu TCP và một số trường TLS ban đầu. Với QUIC, ngay cả phần lớn phần đầu giao vận cũng được mã hoá, thiết bị ở giữa chỉ còn thấy UDP.

Tự quan sát các lớp đóng gói trên máy của mình

Cách hiểu đóng gói nhanh nhất là nhìn tận mắt. Công cụ bắt gói như Wireshark hiển thị mỗi gói thành nhiều dòng xếp chồng: Frame, Ethernet II, Internet Protocol Version 4, Transmission Control Protocol, rồi đến giao thức ứng dụng. Mỗi dòng là một lớp phong bì, bấm vào sẽ thấy từng trường và vị trí byte của nó trong khung. Chỉ bắt gói trên máy và mạng của mình hoặc nơi bạn được phép.

Một bài thực hành gọn: bắt gói trong lúc chạy ping tới cổng mặc định trong nhà. Bạn sẽ thấy khung Ethernet với EtherType 0x0800, gói IPv4 với trường Protocol bằng 1, rồi gói ICMP loại 8 (yêu cầu echo) và loại 0 (trả lời echo). Tiếp theo, thử truy cập một trang web không mã hoá trong mạng thử nghiệm của mình, bạn sẽ thấy thêm lớp TCP với cổng 80 và thông điệp HTTP đọc được bằng mắt.

Một chi tiết hay gây thắc mắc: trong Wireshark thường không thấy 8 byte mở đầu và 4 byte kiểm tra lỗi cuối khung. Lý do là card mạng xử lý và gỡ chúng trước khi giao cho hệ điều hành. Cũng vì cơ chế giảm tải trên card mạng, có lúc bạn thấy gói gửi đi lớn hơn 1.500 byte hoặc mã kiểm tra bị báo sai; đó là do card sẽ chia và tính lại sau khi công cụ đã ghi, không phải lỗi mạng.

Câu hỏi thường gặp

Đóng gói dữ liệu và mã hoá dữ liệu có giống nhau không?

Không. Đóng gói là bọc thêm phần đầu chứa thông tin điều khiển, nội dung bên trong vẫn nguyên như cũ và ai bắt được gói đều đọc được. Mã hoá là biến nội dung thành dạng không đọc được nếu không có khoá. Một gói có thể vừa được đóng gói nhiều lớp vừa có lớp mã hoá ở giữa.

Vì sao Ethernet thêm cả phần đuôi còn IP và TCP thì không?

Phần đuôi Ethernet chứa mã kiểm tra lỗi tính trên toàn khung. Đặt ở cuối giúp card mạng vừa nhận vừa tính, đến byte cuối là biết ngay khung có hỏng hay không. IP và TCP đặt mã kiểm tra trong phần đầu vì chúng xử lý theo cách khác.

PDU và SDU khác nhau thế nào?

SDU là dữ liệu mà tầng trên giao xuống cho một tầng, còn PDU là SDU đó sau khi tầng hiện tại đã gắn phần đầu của mình. PDU của tầng trên trở thành SDU của tầng dưới. Đây là cách gọi chuẩn trong các tài liệu theo phong cách OSI.

Đóng gói làm chậm mạng đến mức nào?

Với gói lớn, phần đầu chiếm khoảng 5 phần trăm thời gian trên dây, gần như không đáng kể. Với rất nhiều gói nhỏ như thoại hoặc game, tỉ lệ này cao hơn nhiều, nên các ứng dụng đó thường cố gom dữ liệu hoặc nén phần đầu để tiết kiệm.

IPv6 có làm chi phí đóng gói tăng lên không?

Phần đầu IPv6 cố định 40 byte, gấp đôi mức tối thiểu 20 byte của IPv4, vì địa chỉ dài 128 bit. Bù lại cấu trúc đơn giản hơn, không có mã kiểm tra phần đầu nên bộ định tuyến không phải tính lại ở mỗi chặng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138