TLS (Transport Layer Security) là giao thức tạo ra một đường ống kín giữa hai chương trình trên mạng: dữ liệu đi qua đường ống được mã hoá để người đứng giữa không đọc được, được gắn mã kiểm tra để không ai sửa được mà không bị phát hiện, và đầu bên kia chứng minh được mình đúng là máy chủ bạn muốn gặp. Ổ khoá trên thanh địa chỉ trình duyệt, chữ https, ứng dụng ngân hàng nói chuyện với máy chủ, máy chủ thư chuyển thư cho nhau — phía sau đều là TLS.
Hình dung đơn giản: gửi một lá thư qua bưu điện, ai cầm thư trên đường cũng có thể bóc ra đọc. TLS giống như việc hai bên thống nhất một chiếc hộp có khoá mà chỉ hai người có chìa, lại thêm con dấu niêm phong để biết hộp có bị cạy hay không. Bưu điện vẫn thấy hộp đi từ đâu tới đâu, nặng bao nhiêu, nhưng không thấy bên trong. Phần dưới đi từ vị trí của TLS trong chồng giao thức tới cấu trúc bản ghi, bộ mật mã và những giới hạn mà người làm mạng cần nắm.
TLS nằm ở tầng nào và vì sao lại có tên "tầng giao vận"
Tên gọi Transport Layer Security dễ khiến người mới nghĩ TLS là một giao thức tầng giao vận như TCP. Thật ra TLS chạy phía trên TCP: TCP lo việc chuyển các byte tới nơi đúng thứ tự, còn TLS nhận những byte đó và biến chúng thành một luồng đã mã hoá. Ứng dụng phía trên, chẳng hạn HTTP, không cần biết mật mã là gì; nó ghi dữ liệu vào TLS như ghi vào một kết nối bình thường, TLS mã hoá rồi đẩy xuống TCP. Theo mô hình OSI, nhiều giáo trình xếp TLS vào khoảng tầng phiên và tầng trình diễn; theo mô hình TCP/IP bốn tầng thì nó thuộc tầng ứng dụng. Cách xếp nào cũng được, miễn hiểu nó là lớp kẹp giữa ứng dụng và TCP.
Vì kẹp ở giữa nên một giao thức ứng dụng có thể chạy trên TLS mà gần như không phải sửa. HTTP thành HTTPS, thường ở cổng 443. SMTP giữa các máy chủ thư dùng lệnh STARTTLS để nâng một kết nối thường lên TLS. IMAP có biến thể chạy TLS ngay từ đầu ở cổng 993. Cơ sở dữ liệu, hàng đợi tin nhắn, giao thức IoT như MQTT cũng thường có một cổng riêng cho bản chạy trên TLS.
TLS cần một kênh truyền tin cậy bên dưới vì nó giả định các bản ghi tới đủ và đúng thứ tự. Với ứng dụng chạy trên UDP, như cuộc gọi thời gian thực, có một biến thể tên là DTLS, thêm số thứ tự và cơ chế chịu mất gói. Còn QUIC, giao thức nền của HTTP/3, không đặt TLS lên trên mình như một lớp riêng mà mượn phần bắt tay của TLS 1.3 để lấy khoá, rồi tự mã hoá gói tin theo cách của QUIC. Như vậy "dùng TLS" ngày nay có ba hình dạng: TLS trên TCP, DTLS trên UDP và TLS 1.3 lồng trong QUIC.
Ba lời hứa của TLS: kín, nguyên vẹn, đúng người
Bảo mật nội dung (confidentiality). Sau khi bắt tay xong, mọi dữ liệu ứng dụng được mã hoá bằng một thuật toán đối xứng, phổ biến nhất hiện nay là AES ở chế độ GCM hoặc ChaCha20 đi kèm Poly1305. Khoá đối xứng này chỉ hai đầu biết, được sinh mới cho từng phiên. Người bắt được gói tin trên đường chỉ thấy chuỗi byte trông như ngẫu nhiên.
Toàn vẹn (integrity). Mỗi bản ghi mang theo một thẻ xác thực tính từ khoá phiên và nội dung. Đổi một bit ở giữa đường, thẻ không còn khớp, đầu nhận huỷ kết nối thay vì nhận dữ liệu sai. Đây là chỗ khác biệt với mã hoá kiểu cũ chỉ "trộn chữ": TLS hiện đại dùng mã hoá có xác thực, viết tắt là AEAD, làm cả hai việc trong một bước.
Xác thực (authentication). Máy chủ trình ra một chứng chỉ do một cơ quan cấp chứng chỉ ký, và chứng minh mình đang giữ khoá bí mật ứng với chứng chỉ đó. Nhờ vậy trình duyệt biết mình đang mã hoá với đúng máy chủ của tên miền, chứ không phải với một kẻ đứng giữa cũng biết mã hoá. Mã hoá mà không xác thực thì chỉ là trò chuyện kín với một người lạ.
Thường chỉ một chiều. Trong duyệt web thông thường, chỉ máy chủ chứng minh danh tính bằng chứng chỉ; người dùng chứng minh mình là ai ở tầng trên bằng mật khẩu, mã một lần hay khoá đăng nhập. Khi cả hai đầu cùng trình chứng chỉ, ta có TLS hai chiều, thường gọi là mTLS, có bài riêng trong danh mục này.
Bên trong một kết nối TLS: tầng bắt tay và tầng bản ghi
TLS gồm hai phần chồng lên nhau. Phần dưới là giao thức bản ghi (record protocol): cắt luồng dữ liệu thành từng khối, mã hoá, gắn phần đầu rồi gửi đi. Phần trên là các giao thức con chạy bên trong bản ghi. Mỗi bản ghi có phần đầu năm byte: một byte loại nội dung, hai byte phiên bản, hai byte độ dài. Các loại nội dung chính:
- handshake (giá trị 22): các thông điệp bắt tay để thoả thuận thuật toán, trao đổi khoá, trình chứng chỉ.
- application_data (giá trị 23): dữ liệu của ứng dụng, ví dụ yêu cầu và phản hồi HTTP, đã mã hoá.
- alert (giá trị 21): thông báo lỗi hoặc thông báo đóng kết nối, chẳng hạn chứng chỉ không hợp lệ hay thẻ xác thực sai.
- change_cipher_spec (giá trị 20): trong TLS 1.2 báo "từ đây bắt đầu mã hoá"; trong TLS 1.3 chỉ còn được gửi cho có, để các thiết bị trung gian cũ không chặn kết nối.
- Độ dài phần nội dung một bản ghi tối đa 2 mũ 14 byte, tức 16.384 byte trước khi mã hoá; dữ liệu dài hơn được cắt ra nhiều bản ghi.
Một điều thú vị khi bắt gói tin TLS 1.3 trên máy của mình: gần như mọi bản ghi sau bắt tay đều mang loại 23, kể cả các thông điệp bắt tay đã mã hoá. Loại thật được giấu ở cuối phần đã mã hoá, nên người quan sát bên ngoài khó biết bản ghi nào là dữ liệu, bản ghi nào là thông điệp điều khiển.
Bộ mật mã (cipher suite) đọc thế nào
Khi hai bên bắt tay, chúng phải thống nhất dùng thuật toán nào cho từng việc: trao đổi khoá, xác thực, mã hoá dữ liệu và băm. Một tổ hợp như vậy gọi là bộ mật mã. Trong TLS 1.2, tên bộ mật mã gói đủ bốn phần, ví dụ TLS_ECDHE_RSA_WITH_AES_128_GCM_SHA256: trao đổi khoá bằng ECDHE, máy chủ ký bằng khoá RSA, dữ liệu mã hoá bằng AES 128 bit chế độ GCM, hàm băm SHA-256 dùng trong quá trình dẫn xuất khoá.
TLS 1.3 tách gọn lại. Tên bộ mật mã chỉ còn phần mã hoá dữ liệu và hàm băm, ví dụ TLS_AES_128_GCM_SHA256, TLS_AES_256_GCM_SHA384 hay TLS_CHACHA20_POLY1305_SHA256. Phần trao đổi khoá được thoả thuận riêng qua phần mở rộng nhóm khoá (ví dụ X25519 hoặc đường cong P-256), phần chữ ký được thoả thuận qua danh sách thuật toán chữ ký. Cách tách này làm số tổ hợp giảm mạnh, người cấu hình ít có cơ hội chọn nhầm một bộ yếu.
Vì sao lại có hai lựa chọn AES và ChaCha20? AES chạy rất nhanh trên chip có lệnh tăng tốc phần cứng, phổ biến ở máy tính và điện thoại đời mới. ChaCha20 được thiết kế để chạy nhanh bằng phần mềm thuần, nên hợp với thiết bị không có lệnh tăng tốc AES. Máy khách thường xếp thứ tự ưu tiên theo phần cứng của mình, máy chủ chọn trong danh sách đó. Cả hai đều được coi là an toàn khi dùng đúng cách.
SSL và các phiên bản TLS: dòng thời gian ngắn
Nhiều người vẫn gọi chung là "SSL", nhưng SSL là tên các phiên bản đầu do Netscape làm ra giữa thập niên 1990, đều đã bị bỏ vì lỗi thiết kế. Từ 1999, giao thức được IETF chuẩn hoá dưới tên TLS. Bảng dưới chỉ ghi những mốc chắc chắn.
| Phiên bản | Năm chuẩn hoá | Tình trạng hiện nay |
|---|---|---|
| SSL 2.0, SSL 3.0 | Giữa thập niên 1990 (Netscape) | Cấm dùng; SSL 3.0 bị loại hẳn sau lỗ hổng POODLE năm 2014 |
| TLS 1.0 | 1999, RFC 2246 | Đã bị IETF chính thức ngừng khuyến nghị năm 2021 (RFC 8996) |
| TLS 1.1 | 2006, RFC 4346 | Ngừng khuyến nghị cùng đợt với TLS 1.0 |
| TLS 1.2 | 2008, RFC 5246 | Vẫn dùng rộng rãi, an toàn nếu chỉ bật bộ mật mã hiện đại |
| TLS 1.3 | 2018, RFC 8446 | Phiên bản khuyến nghị; nhanh hơn, ít lựa chọn nguy hiểm hơn |
Chữ "chứng chỉ SSL" vẫn được dùng như tên thương mại, dù chứng chỉ đó thực tế dùng cho TLS. Chứng chỉ không gắn với phiên bản giao thức: cùng một chứng chỉ dùng được cho TLS 1.2 lẫn 1.3. Điều quyết định phiên bản là phần mềm và cấu hình ở hai đầu.
Những gì TLS không che
Ai nói chuyện với ai. Địa chỉ IP nguồn và đích nằm ở tầng mạng, bên ngoài TLS, nên nhà mạng và mọi thiết bị trên đường vẫn thấy máy bạn kết nối tới máy chủ nào. Tên miền trong yêu cầu DNS cũng thường đi dạng rõ nếu không dùng DNS mã hoá.
Tên trang web trong lúc bắt tay. Máy khách gửi tên miền muốn tới trong phần mở rộng SNI của thông điệp chào đầu tiên, dạng chưa mã hoá. Đó là lý do có công nghệ ECH, được giải thích ở bài SNI và ECH.
Kích thước và nhịp gửi. TLS giấu nội dung chứ không giấu độ dài và thời điểm. Người quan sát kiên trì có thể đoán loại hoạt động qua kích thước gói, dù không đọc được chữ nào. Giao thức có cơ chế đệm thêm byte, nhưng ít ứng dụng tận dụng.
Dữ liệu sau khi tới nơi. TLS bảo vệ đoạn đường giữa hai đầu kết nối. Khi tới máy chủ, dữ liệu được giải mã và nằm đó dạng rõ. Nếu giữa bạn và máy chủ gốc có CDN hay bộ cân bằng tải chấm dứt TLS, thì thiết bị đó cũng đọc được. Muốn chỉ người nhận cuối đọc được, cần mã hoá đầu cuối, một khái niệm khác hẳn.
Máy tính đã bị cài phần mềm độc. Nếu thiết bị của bạn bị cài thêm một chứng chỉ gốc lạ hoặc có phần mềm đọc trộm trong trình duyệt, TLS vẫn chạy đúng nhưng kẻ gian đã đứng ở đầu kết nối. Mật mã không cứu được máy đã mất kiểm soát.
Hiểu TLS để làm gì: vài tình huống người làm mạng gặp hằng ngày
Khi trình duyệt báo lỗi chứng chỉ, phần lớn nguyên nhân rơi vào một trong mấy nhóm: chứng chỉ không khớp tên miền, thiếu chứng chỉ trung gian, đồng hồ máy khách sai, hoặc một thiết bị trong mạng công ty đang chặn và ký lại kết nối. Biết TLS có bước xác thực tách riêng khỏi bước mã hoá, bạn sẽ không còn hỏi "đã có HTTPS rồi sao vẫn báo không an toàn".
Khi một ứng dụng cũ không kết nối được tới máy chủ mới, câu hỏi đầu tiên là hai bên có chung phiên bản và bộ mật mã nào không. Máy chủ chỉ bật TLS 1.2 trở lên sẽ từ chối thiết bị chỉ biết TLS 1.0. Lỗi kiểu này thường hiện ra dưới dạng thông báo chung chung như "handshake failure", và cách nhanh nhất để khoanh vùng là xem thông điệp chào đầu tiên trong một lần bắt gói tin trên chính máy của bạn.
Khi đo hiệu năng, độ trễ bắt tay cộng thêm vào thời gian tải trang đầu tiên. TLS 1.3 cắt bớt một vòng đi về so với TLS 1.2, và việc nối lại phiên giúp những lần kết nối sau nhanh hơn nữa. Ở mạng di động độ trễ cao, khác biệt này thấy rõ bằng mắt thường. Các bài tiếp theo của danh mục đi sâu vào từng mảnh: bắt tay TLS 1.3, khác biệt với 1.2, trao đổi khoá, chuỗi chứng chỉ, SNI và ECH, mTLS, rồi mở rộng sang SSH, IPsec, WireGuard và mã hoá đầu cuối.
Câu hỏi thường gặp
TLS và SSL có phải là một không?
Về mục đích thì giống nhau, đều mã hoá đường truyền. Về kỹ thuật, SSL là các phiên bản cũ đã bị loại vì lỗi thiết kế, còn TLS là phiên bản kế tục được IETF chuẩn hoá từ 1999. Ngày nay khi ai đó nói "SSL" gần như chắc họ đang nói về TLS, chỉ là tên gọi quen miệng còn sót lại.
HTTPS khác TLS thế nào?
HTTPS chỉ là HTTP chạy bên trong một kết nối TLS. TLS là lớp mã hoá dùng chung cho nhiều giao thức, HTTP chỉ là một trong số đó. Thư điện tử, cơ sở dữ liệu, giao thức IoT đều có thể chạy trên TLS mà không liên quan gì tới web.
Có ổ khoá trên trình duyệt nghĩa là trang web đáng tin không?
Không hẳn. Ổ khoá chỉ nói rằng kết nối tới tên miền đó được mã hoá và máy chủ chứng minh được mình giữ chứng chỉ của tên miền. Một trang lừa đảo với tên miền na ná cũng xin được chứng chỉ hợp lệ. Ổ khoá nói về đường ống, không nói về người ở đầu kia ống.
TLS có làm mạng chậm đi nhiều không?
Chi phí chính nằm ở lần bắt tay đầu tiên, thêm một vòng đi về với TLS 1.3 và hai vòng với TLS 1.2. Phần mã hoá dữ liệu sau đó rất nhẹ trên phần cứng hiện đại có lệnh tăng tốc AES. Với đa số trang web, phần chậm hơn nằm ở chỗ khác như kích thước trang, số yêu cầu.
Nhà mạng có đọc được nội dung khi dùng TLS không?
Nếu chứng chỉ được xác thực đúng và máy của bạn không bị cài chứng chỉ gốc lạ, nhà mạng chỉ thấy địa chỉ IP, kích thước, thời điểm và thường là tên miền trong SNI. Nội dung trang, mật khẩu, tin nhắn bên trong kết nối thì không đọc được.
Vì sao một số mạng công ty vẫn xem được nội dung HTTPS?
Vì máy tính công ty được cài sẵn một chứng chỉ gốc do bộ phận CNTT quản lý, cho phép thiết bị kiểm soát giải mã rồi mã hoá lại kết nối. Việc này chỉ làm được khi thiết bị do tổ chức quản lý và cần được thông báo rõ với người dùng theo quy định nội bộ.