Mô hình TCP/IP mô tả Internet bằng bốn tầng: liên kết (link), Internet, giao vận (transport) và ứng dụng (application). Đây là cách tổ chức của bộ giao thức thật sự chạy trên mạng ngày nay, khác với mô hình OSI bảy tầng vốn chủ yếu dùng để phân loại và giảng dạy. Tên gọi lấy từ hai giao thức trụ cột là TCP và IP, dù bộ này gồm hàng trăm giao thức khác.
Bài này so sánh hai mô hình theo từng tầng, giải thích những ý tưởng thiết kế làm nên TCP/IP như nguyên lý đầu cuối và hình đồng hồ cát, và kể lại vì sao một bộ giao thức sinh ra trong phòng thí nghiệm lại thắng một tiêu chuẩn quốc tế được nhiều chính phủ ủng hộ. Nếu bạn đã đọc bài về bảy tầng OSI, đây là mảnh ghép còn lại.
Bốn tầng TCP/IP đặt cạnh bảy tầng OSI
Đặc tả yêu cầu cho máy chủ Internet (RFC 1122, năm 1989) dùng bốn tầng. Nhiều giáo trình tách tầng liên kết thành hai, vật lý và liên kết dữ liệu, thành mô hình năm tầng để dễ dạy. Bảng dưới đặt các cách chia cạnh nhau.
| TCP/IP (4 tầng) | Giáo trình (5 tầng) | OSI (7 tầng) | Giao thức tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Ứng dụng | Ứng dụng | Ứng dụng, Trình diễn, Phiên | HTTP, DNS, SMTP, SSH |
| Giao vận | Giao vận | Giao vận | TCP, UDP |
| Internet | Mạng | Mạng | IPv4, IPv6, ICMP |
| Liên kết | Liên kết dữ liệu | Liên kết dữ liệu | Ethernet, Wi-Fi, ARP (thường xếp ở đây) |
| (nằm dưới tầng liên kết) | Vật lý | Vật lý | Cáp đồng, cáp quang, sóng vô tuyến |
Điểm khác lớn nhất nằm ở hai đầu. Phía trên, TCP/IP gộp ba tầng trên cùng của OSI làm một: giao thức ứng dụng tự lo biểu diễn dữ liệu và quản lý phiên. Phía dưới, TCP/IP gần như không quan tâm mạng vật lý là gì, miễn là chở được gói IP. Ở giữa, hai mô hình khớp nhau khá tốt, nên số tầng 3 và 4 của OSI vẫn được dùng thoải mái khi nói về TCP/IP.
Từng tầng TCP/IP làm gì, nói bằng hình ảnh đời thường
Tầng liên kết: đoạn đường trong khu. Lo đưa khung qua một đoạn mạng duy nhất: cáp Ethernet trong văn phòng, sóng Wi-Fi trong nhà, đường cáp quang từ nhà tới tổng đài. TCP/IP không định nghĩa công nghệ ở tầng này; nó để IEEE và các tổ chức khác lo, và chỉ yêu cầu có cách chở gói IP qua.
Tầng Internet: mã bưu chính toàn cầu. IP gắn địa chỉ nguồn và đích cho từng gói, các bộ định tuyến chuyển gói qua từng chặng. IP chỉ "cố gắng hết sức": gói có thể mất, trùng, đến sai thứ tự mà IP không sửa. ICMP đi kèm để báo lỗi như không tới được đích hay hết thời gian sống.
Tầng giao vận: dịch vụ chuyển phát giữa hai chương trình. TCP biến dòng gói không đáng tin của IP thành một dòng byte có thứ tự và tin cậy. UDP chỉ thêm số cổng và mã kiểm tra rồi chuyển tiếp, để ứng dụng tự quyết phần còn lại. QUIC, giao thức mới hơn, chạy trên UDP nhưng tự làm phần tin cậy và mã hoá.
Tầng ứng dụng: nội dung bức thư và cách hai bên nói chuyện. HTTP cho web, SMTP và IMAP cho thư, DNS cho tra tên, SSH cho điều khiển máy từ xa. Mỗi giao thức tự quy định thông điệp trông thế nào, ai nói trước, lỗi báo ra sao, kể cả những việc OSI giao cho tầng phiên và tầng trình diễn.
Nguyên lý đầu cuối: lõi mạng đơn giản, thông minh dồn ra hai đầu
Ý tưởng định hình TCP/IP nhiều nhất là nguyên lý đầu cuối (end-to-end), được ba nhà nghiên cứu Saltzer, Reed và Clark trình bày trong một bài báo năm 1984. Nói gọn: những chức năng chỉ có thể làm đúng khi có kiến thức của ứng dụng ở hai đầu, như bảo đảm dữ liệu đến đủ và đúng, thì nên đặt ở hai đầu, không nên nhồi vào lõi mạng.
Hình ảnh đời thường là hệ thống đường bộ. Đường không biết xe chở gì, không chịu trách nhiệm hàng có đến nơi nguyên vẹn hay không. Người gửi hàng và người nhận tự kiểm đếm, tự yêu cầu gửi lại. Nhờ vậy đường xây một lần dùng được cho xe tải, xe khách, xe cứu thương. Mạng IP cũng thế: bộ định tuyến chỉ chuyển gói, không giữ trạng thái kết nối, không gửi lại gói mất. Việc đó do TCP ở hai máy đầu cuối làm.
Hệ quả là Internet cho phép ứng dụng mới ra đời mà không cần xin phép nhà mạng nâng cấp thiết bị. Web, gọi video, chơi game trực tuyến đều xuất hiện sau khi lõi mạng đã được xây. Ngược lại, lõi đơn giản cũng có cái giá: không có sẵn cơ chế bảo đảm chất lượng hay chống giả mạo địa chỉ nguồn, nên những chức năng đó phải vá thêm về sau, và thiết bị ở giữa như NAT, tường lửa ngày càng làm trái nguyên lý này.
Hình đồng hồ cát: mọi thứ đi qua một điểm thắt là IP
Nếu vẽ các giao thức TCP/IP thành hình, bạn sẽ được một chiếc đồng hồ cát. Phía trên rộng: hàng nghìn ứng dụng và giao thức ứng dụng. Phía dưới rộng: Ethernet, Wi-Fi, cáp quang, mạng di động, cáp vệ tinh, thậm chí những công nghệ thử nghiệm kỳ lạ. Ở giữa thắt lại thành gần như một điểm duy nhất: IP.
Điểm thắt này là lý do Internet nối được mọi thứ. Một ứng dụng chỉ cần nói được IP là chạy được trên mọi loại mạng; một công nghệ mạng mới chỉ cần chở được gói IP là có ngay toàn bộ ứng dụng sẵn có. Giống khổ đường ray chuẩn trong đường sắt: đầu máy và toa của nhiều nhà máy chạy chung được vì cùng một khoảng cách ray.
Mặt trái của điểm thắt là rất khó thay. Chuyển từ IPv4 sang IPv6 kéo dài hàng chục năm chính vì mọi tầng trên và dưới đều phụ thuộc vào nó. Các nhà thiết kế giao thức mới vì thế thường tránh động vào điểm thắt: QUIC được xây trên UDP thay vì thành một giao thức tầng giao vận riêng, bởi rất nhiều thiết bị trên đường chỉ cho TCP và UDP đi qua. Chuyện này có tên riêng trong giới làm mạng là sự "cứng khớp" (ossification) của Internet.
Vì sao TCP/IP thắng bộ giao thức OSI
Trong những năm 1980, nhiều chính phủ và hãng viễn thông chọn hướng theo bộ giao thức OSI, một hệ giao thức đầy đủ đi kèm mô hình bảy tầng. Đến giữa thập niên 1990 thì TCP/IP thắng hẳn. Các lý do thường được nêu:
- Có trước và chạy được trước. ARPANET chuyển hẳn sang TCP/IP vào ngày 1 tháng 1 năm 1983, trong khi nhiều tiêu chuẩn OSI còn đang viết.
- Mã nguồn đi kèm và miễn phí. Bản cài TCP/IP trong hệ điều hành Unix của Đại học California ở Berkeley được phát tán rộng trong giới đại học, nên sinh viên ra trường đã quen với nó.
- Cách làm chuẩn thực dụng. Nhóm làm chuẩn của Internet đòi hỏi có bản cài chạy thật và thử ghép nối giữa nhiều bên, thay vì chỉ đồng thuận trên giấy.
- Đặc tả đọc miễn phí. Tài liệu RFC ai cũng tải được, trong khi tiêu chuẩn quốc tế thường phải mua.
- Đơn giản hơn. Bộ OSI có nhiều tuỳ chọn và lớp dịch vụ, khó cài đầy đủ và khó ghép nối giữa các hãng.
Không nên kể chuyện này như cuộc đấu thiện ác. Bộ OSI để lại những đóng góp đáng kể, và một số khái niệm của nó vẫn dùng: chuẩn chứng chỉ X.509 trong TLS có gốc từ họ tiêu chuẩn X.500 của ITU, và giao thức định tuyến IS-IS vẫn chạy trong mạng của nhiều nhà cung cấp lớn. Thứ thua là bộ giao thức trọn gói, không phải mọi ý tưởng của nó.
Đặt một hoạt động thường ngày lên bốn tầng TCP/IP
Để thấy bốn tầng vận hành cùng lúc, thử theo dõi việc gửi một tin nhắn từ điện thoại đang dùng Wi-Fi ở nhà. Đây là ví dụ giả định, giản lược để thấy vai trò từng tầng:
- Tầng ứng dụng: ứng dụng nhắn tin đóng nội dung tin thành một thông điệp theo giao thức riêng, thường đã mã hoá, rồi giao xuống dưới kèm địa chỉ máy chủ và số cổng cần tới.
- Tầng giao vận: hệ điều hành dùng một kết nối TCP hoặc QUIC đã mở sẵn tới máy chủ, cắt thông điệp thành các đoạn, đánh số, gắn cổng nguồn và cổng đích.
- Tầng Internet: mỗi đoạn được bọc trong một gói IP mang địa chỉ IP của điện thoại và của máy chủ. Vì máy chủ ở mạng khác, điện thoại gửi gói về cổng mặc định là bộ định tuyến trong nhà.
- Tầng liên kết: gói IP được bọc trong khung Wi-Fi, gửi qua sóng tới điểm phát. Từ đó, bộ định tuyến bóc khung, đọc gói, đổi địa chỉ nguồn nếu có NAT, rồi bọc lại trong khung của đường truyền ra nhà mạng.
- Ở phía máy chủ, quá trình đi ngược: khung được bóc, gói được kiểm, đoạn được ghép lại theo thứ tự, và ứng dụng máy chủ nhận đủ thông điệp.
Điều đáng chú ý là ứng dụng nhắn tin không biết điện thoại đang dùng Wi-Fi hay 4G; nếu bạn đi ra khỏi nhà và máy chuyển sang mạng di động, chỉ tầng liên kết và địa chỉ IP thay đổi, còn ứng dụng tiếp tục làm việc của mình. QUIC còn được thiết kế để giữ kết nối khi địa chỉ IP đổi như vậy.
Khi bốn tầng không còn xếp gọn: đường hầm, TLS và QUIC
Mô hình bốn tầng giả định mỗi tầng nằm trên đúng một tầng khác. Thực tế có những cấu trúc lồng nhau làm bức tranh phức tạp hơn. Ví dụ quen thuộc nhất là đường hầm (tunnel): một gói IP hoàn chỉnh được bọc vào bên trong một gói UDP, rồi gói UDP đó lại nằm trong một gói IP khác. Các giao thức mạng riêng ảo như IPsec hay WireGuard, hay cơ chế đưa IPv6 đi qua mạng chỉ có IPv4, đều làm theo kiểu này. Nhìn từ bên trong, gói bị bọc tưởng mình đang đi trên tầng liên kết; nhìn từ bên ngoài, nó chỉ là dữ liệu ứng dụng.
TLS là trường hợp thứ hai. Nó chạy trên TCP và nằm dưới HTTP, nên không ở tầng giao vận cũng không hẳn là ứng dụng. QUIC đi xa hơn: nó chạy trên UDP, tự lo việc đánh số, báo nhận, kiểm soát tắc nghẽn của tầng giao vận, đồng thời tích hợp bắt tay TLS 1.3 bên trong. Một giao thức làm việc của hai tầng.
Những trường hợp này không làm mô hình vô dụng. Chúng nhắc rằng tầng là khái niệm tương đối: mỗi lần bọc là một lần xếp chồng các tầng lên nhau. Khi đọc một gói bắt được trên mạng của mình, bạn có thể thấy Ethernet, IP, UDP, rồi lại IP, TCP bên trong, và cách đọc đúng là bóc từng lớp theo thứ tự, mỗi lớp áp dụng lại đúng bốn tầng quen thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình TCP/IP có 4 tầng hay 5 tầng?
Tài liệu chuẩn của IETF mô tả bốn tầng: liên kết, Internet, giao vận, ứng dụng. Nhiều giáo trình tách tầng liên kết thành vật lý và liên kết dữ liệu để dạy cho rõ, thành năm tầng. Cả hai cách đều được dùng; điều quan trọng là thống nhất trong cùng một tài liệu.
TCP/IP là một giao thức hay nhiều giao thức?
Là nhiều giao thức. Tên gọi lấy theo TCP và IP vì đó là hai giao thức nền tảng từ những ngày đầu, nhưng bộ này còn gồm UDP, ICMP, ARP, DNS, HTTP và hàng trăm giao thức khác, được gọi chung là bộ giao thức Internet.
Ai thiết kế TCP/IP?
Vint Cerf và Bob Kahn công bố bài báo nền tảng về giao thức kết nối các mạng gói vào năm 1974, trong chương trình nghiên cứu do cơ quan quốc phòng Mỹ tài trợ. Sau đó giao thức được tách thành TCP và IP như ngày nay, với đóng góp của nhiều nhóm nghiên cứu khác.
Vì sao vẫn dùng số tầng OSI khi nói về Internet?
Vì từ vựng của OSI chi tiết hơn ở hai đầu và đã thành thói quen của ngành. Khi nói thiết bị tầng 2, tầng 3 hay cân bằng tải tầng 4, tầng 7, ai cũng hiểu ngay, dù giao thức bên dưới thuộc bộ TCP/IP.
ARP thuộc tầng nào trong mô hình TCP/IP?
ARP hay được xếp ở tầng liên kết vì nó chạy trực tiếp trong khung Ethernet và chỉ có ý nghĩa trong một đoạn mạng. Có tài liệu coi nó nằm giữa tầng liên kết và tầng Internet vì nó phục vụ việc chuyển địa chỉ IP thành địa chỉ MAC.
Nguyên lý đầu cuối có còn đúng với Internet hôm nay không?
Về tinh thần vẫn là nền tảng, nhưng bị phá ở nhiều chỗ: NAT sửa địa chỉ và cổng, tường lửa đọc sâu vào gói, mạng phân phối nội dung trả lời thay máy chủ gốc. Nhiều giao thức mới mã hoá cả phần đầu để thiết bị ở giữa không can thiệp được, phần nào là để giữ lại nguyên lý này.