Giao thức mạng là một bộ quy ước mà hai hay nhiều thiết bị cùng tuân theo để trao đổi dữ liệu: thông điệp trông như thế nào, mỗi phần mang ý nghĩa gì, ai nói trước, trả lời ra sao và xử lý thế nào khi có lỗi. Nếu không có giao thức, hai máy tính chỉ là hai cỗ máy gửi cho nhau những chuỗi bit không ai hiểu.
Từ "giao thức" vốn là từ của ngành ngoại giao, chỉ những nghi thức đón tiếp, thứ tự phát biểu, cách xưng hô giữa các phái đoàn. Mạng máy tính mượn từ này vì bản chất giống nhau: những bên không quen biết vẫn làm việc được với nhau nhờ cùng tuân thủ một bộ phép tắc đã viết sẵn. Bài này mổ xẻ một giao thức gồm những thành phần nào, cách mô tả hành vi bằng máy trạng thái, khác nhau giữa giao thức dạng văn bản và nhị phân, và những tổ chức nào viết ra các giao thức bạn dùng hằng ngày.
Một cuộc gọi điện thoại cũng là một giao thức
Hãy nghĩ về một cuộc gọi bình thường. Người nhận nhấc máy và nói "a lô" trước, để người gọi biết đường dây đã thông. Người gọi xưng tên và nói lý do. Hai bên luân phiên nói, ai im lặng quá lâu thì bên kia hỏi "còn nghe không?". Nghe không rõ thì xin nhắc lại. Kết thúc, một bên chào và chờ bên kia chào lại rồi mới cúp máy. Không ai dạy những quy tắc này thành văn bản, nhưng chúng là một giao thức thực thụ: có thông điệp mở đầu, có thứ tự, có cách phát hiện mất liên lạc, có cách kết thúc lịch sự.
Máy tính không có trực giác, nên giao thức của chúng phải viết ra rõ ràng đến từng bit. Bắt tay ba bước của TCP là bản viết chính xác của "a lô, nghe rõ không, nghe rõ": máy khách gửi SYN, máy chủ trả SYN-ACK, máy khách đáp ACK. Đóng kết nối bằng FIN và ACK là lời chào tạm biệt hai chiều. Gửi lại khi không nhận được báo nhận là "xin nhắc lại".
Điểm khác quan trọng là máy tính phải xử lý cả những tình huống mà con người ít khi nghĩ tới: thông điệp đến hai lần, đến sai thứ tự, đến bị cắt cụt, đến từ một bên đã khởi động lại và quên hết cuộc trò chuyện cũ. Phần lớn độ dài của một đặc tả giao thức nằm ở những trường hợp ngoại lệ này, không phải ở luồng bình thường.
Ba thành phần của mọi giao thức
Cú pháp (syntax): thông điệp trông như thế nào. Gồm định dạng, thứ tự và kích thước các trường. Ví dụ phần đầu IPv4 bắt đầu bằng 4 bit phiên bản, 4 bit độ dài phần đầu, rồi 8 bit dịch vụ; thông điệp HTTP/1.1 bắt đầu bằng một dòng chữ gồm phương thức, đường dẫn và phiên bản, mỗi dòng kết thúc bằng cặp ký tự xuống dòng. Sai cú pháp thì bên nhận không đọc được.
Ngữ nghĩa (semantics): mỗi phần có ý nghĩa gì và bên nhận phải làm gì. Cờ SYN nghĩa là xin mở kết nối; mã trạng thái 404 nghĩa là không tìm thấy tài nguyên; trường TTL bằng 0 nghĩa là phải bỏ gói và báo lỗi. Hai bên hiểu khác nhau về cùng một trường là nguồn gốc của rất nhiều lỗi ghép nối khó tìm.
Thời điểm (timing): khi nào gửi, chờ bao lâu, nhanh chậm ra sao. Bao gồm thứ tự trao đổi, thời gian chờ trước khi gửi lại, tốc độ gửi để không làm ngập bên nhận. TCP gửi lại một đoạn khi hết thời gian chờ báo nhận; máy chủ DNS phân giải bỏ cuộc nếu máy chủ được hỏi không trả lời sau vài giây. Thiếu quy định về thời điểm, hai bên có thể chờ nhau mãi.
Ba thành phần phải đi cùng nhau. Một đặc tả chỉ vẽ định dạng gói mà không nói thứ tự và thời gian chờ là đặc tả chưa xong. Khi đọc một giao thức mới, hãy tự hỏi đủ ba câu: nó trông thế nào, nó nghĩa là gì, và khi nào thì gửi.
Máy trạng thái: cách mô tả hành vi của giao thức
Phần lớn giao thức được mô tả bằng một máy trạng thái hữu hạn: tại mỗi thời điểm, mỗi bên ở một trạng thái nhất định, và mỗi sự kiện như nhận một thông điệp, hết thời gian chờ hay ứng dụng ra lệnh sẽ làm nó chuyển sang trạng thái khác kèm một hành động. Hình ảnh đời thường là đèn giao thông: xanh sang vàng sang đỏ, mỗi trạng thái có thời gian và điều kiện chuyển riêng.
TCP là ví dụ kinh điển. Máy chủ bắt đầu ở LISTEN, chờ kết nối. Máy khách gửi SYN và chuyển sang SYN-SENT. Máy chủ nhận SYN, gửi SYN-ACK, chuyển sang SYN-RECEIVED. Khi bắt tay xong, cả hai ở ESTABLISHED. Lúc đóng, bên đóng trước đi qua FIN-WAIT-1, FIN-WAIT-2 rồi TIME-WAIT, chờ một khoảng để chắc chắn gói cuối cùng đã tới và không có gói cũ nào lạc về làm rối một kết nối mới. Lệnh ss -tan trên Linux hay netstat -an trên Windows hiện trạng thái của từng kết nối trên máy bạn, và bạn sẽ thấy đúng những cái tên này.
Viết giao thức dưới dạng máy trạng thái giúp kiểm tra được tính đúng: có trạng thái nào bị kẹt không thoát ra được không, có sự kiện nào không được xử lý ở một trạng thái không. Nhiều lỗi bảo mật nghiêm trọng trong các bản cài giao thức xuất phát từ việc một thông điệp đến ở trạng thái không mong đợi mà chương trình vẫn chấp nhận.
Giao thức dạng văn bản và dạng nhị phân
Một cách phân loại hữu ích khi học là xem thông điệp được viết bằng chữ người đọc được hay bằng các trường bit đóng gói chặt.
| Tiêu chí | Dạng văn bản | Dạng nhị phân |
|---|---|---|
| Ví dụ | HTTP/1.1, SMTP, POP3, IMAP | IP, TCP, DNS, HTTP/2, HTTP/3, TLS |
| Đọc bằng mắt | Được, gõ tay thử được qua kết nối thô | Cần công cụ giải mã |
| Kích thước | Dài hơn, nhiều ký tự thừa | Gọn, trường có độ dài cố định hoặc mã hoá chặt |
| Tốc độ phân tích | Chậm hơn, phải xử lý khoảng trắng, xuống dòng, chữ hoa thường | Nhanh, đọc thẳng theo vị trí byte |
| Rủi ro lỗi | Dễ hiểu sai do khác biệt nhỏ về định dạng giữa các bản cài | Dễ hỏng toàn bộ nếu lệch một byte |
| Mở rộng | Thêm dòng header mới khá dễ | Cần thiết kế sẵn trường phiên bản, tuỳ chọn có độ dài |
Xu hướng chung là các giao thức tầng ứng dụng mới chuyển sang nhị phân để nhanh và gọn hơn, như HTTP/2 và HTTP/3 thay cho HTTP/1.1, dù ngữ nghĩa phương thức, header và mã trạng thái vẫn giữ nguyên. Giao thức dạng văn bản vẫn có giá trị khi học: bạn có thể nhìn thấy cuộc hội thoại giữa hai máy bằng mắt thường trong công cụ bắt gói trên mạng thử nghiệm của mình.
Ai viết ra các giao thức bạn dùng hằng ngày
Không có một cơ quan duy nhất. Mỗi tầng và mỗi lĩnh vực có tổ chức riêng, và một thiết bị bình thường chạy giao thức của nhiều tổ chức cùng lúc:
- IEEE, qua nhóm tiêu chuẩn 802, viết các chuẩn tầng vật lý và liên kết dữ liệu: 802.3 cho Ethernet, 802.11 cho Wi-Fi, 802.1Q cho VLAN.
- IETF viết phần lớn giao thức từ tầng mạng trở lên dưới dạng tài liệu RFC: IP, TCP, UDP, DNS, HTTP, TLS, QUIC. Tài liệu được đọc miễn phí. Quy trình một RFC ra đời có bài riêng trong danh mục hạ tầng Internet của trang.
- ITU-T, cơ quan của Liên Hợp Quốc, đặt chuẩn cho viễn thông truyền thống, đường truyền quang và một số chuẩn nén video làm cùng các tổ chức khác.
- 3GPP, liên minh các tổ chức tiêu chuẩn viễn thông, viết chuẩn mạng di động 4G, 5G.
- W3C và WHATWG viết chuẩn cho trình duyệt, như HTML và các giao diện lập trình, phối hợp với IETF ở những chỗ chạm nhau như WebSocket, nơi IETF viết giao thức còn nhóm trình duyệt viết giao diện cho lập trình viên.
- Ngoài ra có giao thức độc quyền do một hãng tự định nghĩa và không công bố đầy đủ, chỉ dùng được với sản phẩm của hãng đó.
Trong tài liệu RFC, các từ viết hoa như MUST, SHOULD, MAY mang nghĩa chính xác theo RFC 2119: MUST là bắt buộc, SHOULD là nên trừ khi có lý do chính đáng và hiểu rõ hệ quả, MAY là tuỳ chọn. Đọc đặc tả mà bỏ qua sắc thái này là cách nhanh nhất để viết ra một bản cài không ghép nối được với ai.
Nguyên tắc Postel và bài toán mở rộng giao thức
Jon Postel, người biên tập RFC trong nhiều năm, để lại một câu nổi tiếng được ghi trong đặc tả TCP: hãy bảo thủ với những gì mình gửi đi và rộng lượng với những gì mình nhận về. Ý tưởng là bản cài nên gửi đúng chuẩn tuyệt đối, nhưng khi nhận thông điệp hơi sai lệch thì cố gắng hiểu thay vì từ chối. Nguyên tắc này giúp Internet thời đầu ghép nối được giữa rất nhiều bản cài chưa hoàn hảo.
Theo thời gian, mặt trái lộ ra. Khi ai cũng rộng lượng, những sai lệch nhỏ không bị phát hiện, lan ra thành thói quen, và người viết bản cài mới phải bắt chước cả những lỗi đó để ghép nối được. Sự rộng lượng cũng mở cửa cho tấn công lợi dụng chỗ hai bản cài hiểu cùng một thông điệp khác nhau. Những năm gần đây cộng đồng IETF đã có tài liệu xem lại nguyên tắc này và khuyến khích bản cài báo lỗi rõ ràng thay vì âm thầm chấp nhận.
Bài toán liên quan là mở rộng giao thức. Một giao thức tốt chừa sẵn chỗ cho tương lai: trường phiên bản, vùng tuỳ chọn có độ dài khai báo, quy tắc bỏ qua tuỳ chọn không hiểu. Nhưng nếu chỗ chừa sẵn không ai dùng trong nhiều năm, các thiết bị ở giữa đường bắt đầu coi giá trị lạ là lỗi và chặn lại. Để chống hiện tượng đó, một số giao thức như TLS cố ý gửi những giá trị ngẫu nhiên vô nghĩa vào các trường mở rộng, kỹ thuật có tên GREASE, buộc mọi bản cài phải tôn trọng quy tắc bỏ qua giá trị không hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Giao thức và tiêu chuẩn khác nhau thế nào?
Giao thức là bộ quy tắc trao đổi giữa các bên. Tiêu chuẩn là văn bản được một tổ chức công nhận mô tả một giao thức, một định dạng hay một yêu cầu kỹ thuật. Có giao thức độc quyền chưa bao giờ thành tiêu chuẩn, và có tiêu chuẩn mô tả thứ không phải giao thức như kích thước đầu nối.
Ai cũng có thể viết một giao thức mạng mới được không?
Được. Bất kỳ hai chương trình nào thống nhất định dạng và thứ tự trao đổi đều đang dùng một giao thức. Muốn nó được dùng rộng rãi thì cần công bố đặc tả, có bản cài chạy thật, và thường phải đi qua một tổ chức tiêu chuẩn để các bên khác tin dùng.
RFC có phải lúc nào cũng là tiêu chuẩn chính thức không?
Không. RFC có nhiều loại: tài liệu tiêu chuẩn, tài liệu thông tin, tài liệu thử nghiệm, tài liệu lịch sử. Thậm chí có những RFC ra đời ngày cá tháng Tư mang tính đùa, như RFC 1149 về truyền gói IP bằng chim bồ câu năm 1990. Phải xem trạng thái ghi ở đầu tài liệu.
Vì sao đặc tả giao thức nào cũng có mục cân nhắc bảo mật?
IETF yêu cầu mọi RFC có mục Security Considerations để tác giả buộc phải nghĩ về cách giao thức có thể bị lợi dụng và rủi ro khi triển khai. Mục này thường là chỗ đọc đáng giá nhất khi muốn hiểu giới hạn của một giao thức.
Học giao thức mạng nên bắt đầu từ đâu?
Nên bắt đầu từ mô hình phân tầng để biết mỗi giao thức nằm ở đâu, rồi học sâu vài giao thức trụ cột như Ethernet, IP, TCP, DNS, HTTP. Mỗi giao thức nên vừa đọc mô tả, vừa bắt gói trên máy của mình để thấy nó hoạt động thật.
Giao thức độc quyền có gì bất lợi?
Chỉ thiết bị và phần mềm của một hãng nói chuyện được với nhau, người dùng khó chuyển sang nhà cung cấp khác, và cộng đồng không kiểm tra được thiết kế. Bù lại hãng có thể thay đổi nhanh mà không cần chờ đồng thuận của tổ chức tiêu chuẩn.