GiaoThuc.comGiao Thức
Email và giao thức nhắn tin

SMTP là gì: một email đi qua những trạm nào từ lúc bấm Gửi đến hộp thư người nhận

Giải thích SMTP bằng hình ảnh bưu điện: bốn vai MUA, MSA, MTA, MDA, hàng đợi và thử lại, vì sao thư có lúc đến chậm hàng giờ dù mạng vẫn nhanh.

Vietnamese university lecturer in Can Tho pointing at two networked laptops on a lab bench, students seen from behind watching, cables and a small switch between machines, screens blank

SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) là giao thức các máy chủ dùng để chuyển một bức thư điện tử từ người gửi sang hệ thống thư của người nhận, từng chặng một, giống thư giấy đi qua bưu cục quận, trung tâm khai thác rồi bưu cục phát. Nó chỉ lo phần đẩy thư đi; việc bạn mở điện thoại ra đọc thư là phần của giao thức khác.

Bài này đi theo một bức thư giả định từ lúc bạn bấm Gửi cho tới khi nó nằm trong hộp thư người nhận: thư qua những máy nào, mỗi máy làm việc gì, vì sao có lúc thư đến trễ vài giờ mà không hề báo lỗi. Các bài khác trong danh mục sẽ đi sâu vào từng lệnh SMTP, các cổng, mã lỗi và phần đầu thư.

Hình dung bằng bưu điện: thư không bay thẳng tới người nhận

Khi bạn gửi một lá thư giấy, bạn không mang nó tới tận nhà người nhận. Bạn bỏ vào thùng thư, bưu cục gần nhà gom lại, chuyển lên trung tâm khai thác, trung tâm chia theo tỉnh rồi chuyển tiếp, cuối cùng bưu tá phát vào hộp thư trước cửa. Mỗi trạm chỉ cần biết trạm kế tiếp là ai, không cần biết toàn bộ đường đi. Thư điện tử được thiết kế theo đúng tinh thần đó từ những năm 1980, khi máy tính nối mạng còn chập chờn và không phải lúc nào hai đầu cũng cùng bật máy.

Điểm then chốt là cơ chế lưu và chuyển tiếp. Mỗi máy chủ thư nhận trọn bức thư, cất vào hàng đợi trên đĩa, nhận trách nhiệm về nó, rồi mới tìm cách đẩy đi chặng kế. Nếu chặng kế đang bận hoặc mất kết nối, thư nằm chờ và được thử lại sau. Đây là khác biệt lớn với một cuộc gọi video: cuộc gọi cần hai đầu cùng có mặt cùng lúc, còn thư thì không.

Vì thế email chịu được mạng chập chờn rất tốt, nhưng đổi lại không có gì bảo đảm thời gian đến. Phần lớn thư đi trong vài giây, nhưng giao thức cho phép một bức thư nằm chờ hàng giờ, thậm chí vài ngày, mà vẫn được coi là hoạt động bình thường. Hiểu điều này giúp bạn bớt hoang mang khi một thư xác nhận đăng ký đến muộn.

Đặc tả hiện hành của SMTP là RFC 5321, còn cấu trúc bản thân bức thư (phần đầu và thân) được mô tả riêng ở RFC 5322. Sự tách đôi này quan trọng: SMTP lo việc chuyển, không quan tâm bên trong thư viết gì, giống bưu cục không bóc phong bì.

Bốn vai trong hệ thống thư: MUA, MSA, MTA và MDA

Tài liệu kỹ thuật chia hệ thống thư thành vài vai. Một phần mềm có thể đóng nhiều vai cùng lúc, nhưng tách ra thì dễ hiểu đường đi hơn.

VaiTên đầy đủViệc làmHình ảnh bưu điện
MUAMail User AgentChương trình bạn dùng để soạn và đọc thư: ứng dụng thư trên điện thoại, máy tính hoặc giao diện webBàn viết và hộp thư nhà bạn
MSAMail Submission AgentNhận thư từ người dùng đã đăng nhập, kiểm tra, sửa lỗi định dạng nhỏ rồi trao cho MTAQuầy nhận thư ở bưu cục, kiểm tra tem và địa chỉ
MTAMail Transfer AgentChuyển thư giữa các máy chủ, quản lý hàng đợi và việc thử lạiXe chở thư và trung tâm khai thác
MDAMail Delivery AgentĐặt thư vào đúng hộp thư của người nhận trên máy chủ đích, có thể áp quy tắc lọcBưu tá bỏ thư vào hộp trước cửa

Còn một vai hay bị quên là phần mềm truy cập hộp thư, phục vụ giao thức IMAP hoặc POP3 để MUA của người nhận lấy thư về. SMTP không tham gia chặng cuối này. Nói cách khác, SMTP chạy từ MUA người gửi tới MDA người nhận; từ hộp thư tới mắt người đọc là chuyện của giao thức khác.

Ở các nhà cung cấp lớn, mỗi vai có thể là cả một cụm máy chủ đứng sau bộ cân bằng tải, kèm máy lọc thư rác và quét mã độc chen giữa. Về mặt giao thức thì vẫn là những chặng SMTP nối nhau.

Từ lúc bấm Gửi: bức thư đi qua những chặng nào

Lấy ví dụ giả định: chị Lan dùng hộp thư của công ty A gửi thư cho anh Minh ở công ty B. Đường đi điển hình như sau.

  1. Ứng dụng thư trên máy chị Lan (MUA) mở kết nối tới máy chủ nộp thư của công ty A, thường qua cổng 587 hoặc 465, đăng nhập bằng tài khoản của chị và trao bức thư.
  2. Máy chủ nộp thư (MSA) kiểm tra chị có quyền gửi từ địa chỉ đó không, thêm các trường còn thiếu như ngày giờ hay mã định danh thư, rồi đưa thư vào hàng đợi của MTA.
  3. MTA của công ty A nhìn phần tên miền sau dấu @ trong địa chỉ anh Minh, hỏi hệ thống tên miền (DNS) xem tên miền đó nhận thư ở máy nào, tức là tra bản ghi MX.
  4. MTA của công ty A mở kết nối SMTP tới máy nhận thư của công ty B, thường qua cổng 25, nếu hai bên hỗ trợ thì nâng cấp lên kết nối mã hoá, rồi trao thư.
  5. Máy nhận thư của công ty B có thể là một cổng lọc: kiểm tra thư rác, mã độc, các dấu xác thực tên miền, rồi chuyển tiếp vào máy chủ hộp thư nội bộ bằng một chặng SMTP nữa.
  6. MDA đặt thư vào hộp thư của anh Minh, có thể áp quy tắc lọc như chuyển vào thư mục riêng.
  7. Ứng dụng thư của anh Minh kết nối tới máy chủ bằng IMAP hoặc POP3, thấy thư mới và hiển thị.

Mỗi chặng SMTP là một lần trao tay hoàn chỉnh: bên nhận trả lời mã 250 sau khi nhận trọn nội dung nghĩa là nó đã nhận trách nhiệm, bên gửi được phép xoá bản trong hàng đợi của mình. Nếu bên nhận từ chối, trách nhiệm báo lỗi về cho người gửi thuộc về máy đang giữ thư.

Hàng đợi và thử lại: vì sao thư có lúc đến chậm hàng giờ

Khi MTA không trao được thư ở một chặng, nó phân biệt hai trường hợp. Nếu bên kia trả lời bằng mã bắt đầu bằng số 4, nghĩa là lỗi tạm thời, kiểu "đang bận, thử lại sau", thư được giữ lại trong hàng đợi. Nếu mã bắt đầu bằng số 5, lỗi vĩnh viễn, thư bị trả về ngay kèm thông báo cho người gửi. Không kết nối được, hết thời gian chờ, cũng được xử lý như lỗi tạm thời.

RFC 5321 khuyến nghị khoảng cách giữa hai lần thử nên ít nhất 30 phút, và thời gian bỏ cuộc thường cần ít nhất 4 đến 5 ngày. Trong thực tế mỗi phần mềm tự đặt lịch: lần thử đầu sau vài phút, rồi giãn dần. Nhiều hệ thống gửi cho người gửi một thư cảnh báo "chưa giao được, vẫn đang thử" sau vài giờ, rồi mới gửi thư báo thất bại hẳn khi hết hạn.

Có một kỹ thuật chống thư rác dựa thẳng vào cơ chế này gọi là greylisting. Máy nhận cố ý trả lỗi tạm thời cho người gửi lạ ở lần đầu. Máy chủ thư đúng chuẩn sẽ thử lại sau ít phút và được nhận; nhiều công cụ phát tán thư rác không có hàng đợi nên bỏ đi luôn. Cái giá là thư hợp lệ từ người gửi mới bị chậm thêm một vòng thử, có khi mười lăm phút, có khi lâu hơn tuỳ lịch thử lại của bên gửi.

Ví dụ giả định: một trang bán hàng gửi mã xác nhận, người dùng chờ mười phút không thấy thư, bấm gửi lại ba lần, rồi nửa tiếng sau nhận cùng lúc bốn thư. Thủ phạm thường là một chặng nào đó trả lỗi tạm thời, chứ mạng của người dùng không hề chậm. Đó cũng là lý do mã xác nhận gửi qua thư thường có hạn dùng dài hơn mã gửi qua kênh khác.

Những biến thể đường đi hay gặp trong thực tế

Thư nội bộ. Khi người gửi và người nhận cùng một hệ thống, thư thường không ra khỏi mạng nội bộ: MSA trao thẳng cho MDA, không cần tra bản ghi MX hay chặng qua Internet. Đây là lý do thư trong công ty hầu như đến tức thì.

Máy chuyển tiếp (smarthost, relay). Nhiều máy chủ ứng dụng như máy in đa năng gửi bản quét, phần mềm kế toán gửi hoá đơn, không tự giao thư ra Internet mà đẩy hết cho một máy chuyển tiếp trung gian của công ty hoặc nhà cung cấp. Thêm một chặng, thêm một điểm có thể kẹt hàng đợi.

Cổng lọc đứng trước. Bản ghi MX của nhiều tổ chức trỏ vào một dịch vụ lọc thư rác chứ không trỏ thẳng vào máy chủ hộp thư. Thư qua cổng lọc xong mới được chuyển tiếp vào trong. Khi đọc phần đầu thư bạn sẽ thấy thêm vài dòng dấu vết của chặng này.

Chuyển tiếp tự động và danh sách thư. Khi người nhận cài chuyển tiếp sang địa chỉ khác, hoặc thư gửi vào một danh sách thư rồi được phát lại cho nhiều thành viên, máy chuyển tiếp trở thành người gửi mới ở chặng sau. Đây là chỗ các cơ chế xác thực tên miền như SPF hay DKIM dễ gãy, chuyện đã có bài riêng ở các trang khác trong hệ.

Chặng qua máy dự phòng. Khi máy nhận chính không trả lời, bên gửi thử máy có số ưu tiên kém hơn trong danh sách MX. Máy dự phòng nhận giữ hộ rồi tự chuyển về máy chính khi máy chính sống lại.

SMTP chỉ biết đẩy: vì sao đọc thư lại cần giao thức khác

SMTP là giao thức "đẩy": bên đang giữ thư chủ động mở kết nối và trao đi. Cách này hợp với máy chủ luôn bật, có địa chỉ cố định, nhưng không hợp với điện thoại của bạn, thứ lúc có mạng lúc không, đổi địa chỉ IP liên tục và thường nằm sau thiết bị chuyển đổi địa chỉ (NAT) không cho ai gọi vào. Nếu bắt máy chủ thư phải đẩy thẳng vào điện thoại, thư sẽ kẹt mãi.

Vì vậy chặng cuối được đảo chiều: thư nằm sẵn trong hộp thư trên máy chủ, và chính ứng dụng trên máy bạn chủ động kết nối tới để "kéo" thư về bằng IMAP hoặc POP3. Thông báo có thư mới bật lên trên điện thoại lại là một cơ chế khác nữa, dựa vào kết nối thường trực của hệ điều hành, được nói ở bài thông báo đẩy trong danh mục này.

Có một ngoại lệ đáng biết: khi bạn bấm Gửi trên điện thoại, ứng dụng của bạn đóng vai một máy khách SMTP và nói chuyện với MSA. Như vậy cùng một ứng dụng thư dùng SMTP để gửi đi và IMAP hoặc POP3 để nhận về, hai đường riêng biệt, hai cấu hình máy chủ riêng biệt. Lỗi "nhận được thư nhưng không gửi được" thường nằm ở nửa SMTP: sai cổng, sai kiểu mã hoá, hoặc chưa bật đăng nhập cho chặng gửi.

Sự tách đôi này cũng giải thích một điều nhiều người thắc mắc: thư đã gửi xuất hiện trong thư mục Đã gửi là do ứng dụng của bạn tự lưu một bản sao vào hộp thư qua IMAP, hoặc do máy chủ tự làm, chứ bản thân SMTP không có khái niệm thư mục Đã gửi.

Những hiểu lầm hay gặp về đường đi của email

Vài niềm tin phổ biến không khớp với cách SMTP thực sự vận hành:

  • "Gửi thành công nghĩa là người nhận đã nhận." Ứng dụng báo đã gửi chỉ có nghĩa là MSA của bạn đã nhận thư; các chặng sau vẫn có thể từ chối hoặc chậm.
  • "Thư không đến thì chắc chắn có thư báo lỗi." Nếu máy nhận chấp nhận thư rồi tự xếp vào thư rác hoặc âm thầm loại bỏ, người gửi không nhận được gì. Thư báo lỗi chỉ xuất hiện khi một chặng từ chối hoặc hết hạn thử lại.
  • "Email đi thẳng giữa hai máy tính." Ngay cả thư giữa hai người ngồi cạnh nhau cũng đi qua ít nhất một máy chủ, thường là vài máy.
  • "Địa chỉ người gửi hiện trên thư là thứ máy chủ đã kiểm tra." Trường Từ (From) mà bạn thấy là một dòng trong phần đầu thư, khác với địa chỉ dùng trong phiên SMTP; việc đối chiếu hai thứ đó là nhiệm vụ của các cơ chế xác thực tên miền.
  • "Thư chậm là do mạng nhà mình." Nghe hợp lý, nhưng phần lớn độ trễ nằm ở hàng đợi giữa các máy chủ, không ở đường truyền của người dùng.

Nắm được bức tranh nhiều chặng, mỗi chặng một lần nhận trách nhiệm, bạn sẽ đọc thư báo lỗi và phần đầu thư dễ hơn nhiều: mỗi dòng trong đó là dấu vết của một chặng cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

SMTP có dùng để nhận thư không?

SMTP dùng để chuyển thư giữa các máy chủ và để ứng dụng của bạn nộp thư lên máy chủ. Việc ứng dụng lấy thư từ hộp thư về để đọc dùng giao thức khác là IMAP hoặc POP3, không phải SMTP.

Vì sao thư xác nhận đăng ký có lúc đến sau nửa tiếng?

Thường do một chặng trả lỗi tạm thời, chẳng hạn máy nhận áp dụng greylisting với người gửi lạ, nên thư nằm trong hàng đợi chờ lần thử lại tiếp theo. Mạng của người nhận hiếm khi là nguyên nhân.

Một email thường đi qua bao nhiêu máy chủ?

Thư giữa hai tổ chức khác nhau thường qua từ hai đến năm chặng: máy nộp thư, máy gửi ra ngoài, cổng lọc phía nhận, máy chủ hộp thư. Số chặng cụ thể ghi lại trong các dòng Received ở phần đầu thư.

Máy chủ thư giữ thư chờ thử lại trong bao lâu?

Tuỳ phần mềm và cấu hình, nhưng RFC 5321 khuyến nghị thời gian bỏ cuộc ít nhất 4 đến 5 ngày. Trong khoảng đó người gửi có thể nhận thư cảnh báo chậm trễ trước khi nhận thư báo thất bại hẳn.

SMTP có mã hoá thư không?

Bản thân SMTP truyền chữ trần. Mã hoá đường truyền được thêm vào bằng phần mở rộng STARTTLS hoặc kết nối TLS ngay từ đầu, và chỉ bảo vệ từng chặng, không bảo vệ thư khi nằm trên máy chủ.

MUA và MTA khác nhau thế nào?

MUA là chương trình người dùng soạn và đọc thư, như ứng dụng thư trên điện thoại. MTA là phần mềm chạy trên máy chủ, lo chuyển thư giữa các máy chủ, giữ hàng đợi và thử lại khi chặng kế tiếp chưa nhận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138