Một phiên SMTP là cuộc hội thoại bằng chữ giữa hai máy: bên gửi gõ lệnh, bên nhận trả lời bằng một con số ba chữ số kèm lời giải thích, theo đúng thứ tự chào hỏi, khai người gửi, khai người nhận, trao nội dung, chào tạm biệt. Hiểu cuộc hội thoại này là hiểu vì sao Bcc giấu được người nhận, vì sao địa chỉ trả thư có thể khác địa chỉ hiển thị, và vì sao thư bị từ chối ở bước này mà không ở bước khác.
Phía dưới là một phiên giả định giữa máy gửi của công ty A và máy nhận của công ty B, đọc từng dòng. Ký hiệu S: là máy nhận (server) nói, C: là máy gửi (client) nói. Địa chỉ và tên miền đều là ví dụ giả định.
Phong bì và lá thư: hai lớp thông tin khác nhau
Trước khi đọc lệnh, cần nắm một ý mà nhiều người học mạng bỏ qua: email có hai lớp địa chỉ. Lớp thứ nhất là phong bì (envelope), gồm địa chỉ trả thư và danh sách người nhận, được khai bằng lệnh trong phiên SMTP. Lớp thứ hai là lá thư bên trong, gồm phần đầu thư với các trường Từ, Tới, Cc, Tiêu đề, Ngày, và phần thân. Máy chủ chuyển thư dựa vào phong bì; ứng dụng của người nhận hiển thị phần đầu thư.
Hình ảnh bưu điện giúp nhớ ngay: bưu tá đọc địa chỉ ghi ngoài phong bì để phát thư, còn dòng "Kính gửi anh Minh" ở đầu lá thư bên trong thì bưu tá không đọc. Hai thứ thường trùng nhau, nhưng không bắt buộc phải trùng. Một thư mời gửi cho năm mươi người có thể ghi "Kính gửi Quý khách" ở bên trong, còn ngoài phong bì là địa chỉ từng người.
Chính sự tách đôi này là nền tảng của Bcc, của danh sách thư, của việc thư báo lỗi quay về một địa chỉ kỹ thuật thay vì người viết thư. Nó cũng là lý do giả mạo trường Từ về mặt kỹ thuật dễ đến vậy, và vì sao các cơ chế xác thực tên miền phải ra đời để đối chiếu hai lớp. Bài này chỉ giải thích cơ chế để bạn đọc hiểu thư, không đi vào chuyện cấu hình xác thực.
Mở đầu phiên: lời chào 220 và lệnh EHLO
Sau khi kết nối TCP tới cổng của máy nhận được thiết lập, máy nhận nói trước. Đoạn mở đầu của phiên giả định trông như sau:
- S: 220 mx.congty-b.vn ESMTP sẵn sàng — mã 220 nghĩa là dịch vụ sẵn sàng. Phần chữ sau mã do quản trị viên đặt, máy gửi không cần hiểu.
- C: EHLO mail.congty-a.vn — máy gửi tự giới thiệu tên của mình. EHLO là lệnh chào của SMTP mở rộng (ESMTP); lệnh cũ HELO vẫn còn nhưng không cho biết phần mở rộng.
- S: 250-mx.congty-b.vn xin chào — dòng đầu của câu trả lời nhiều dòng. Dấu gạch ngang sau mã báo "còn dòng tiếp theo".
- S: 250-SIZE 52428800 — máy nhận chấp nhận thư tối đa khoảng 50 MB (con số giả định, mỗi nơi đặt khác).
- S: 250-8BITMIME, 250-PIPELINING, 250-SMTPUTF8 — các phần mở rộng: nhận nội dung 8 bit, cho phép gửi nhiều lệnh liên tiếp không chờ từng câu trả lời, cho phép địa chỉ có ký tự ngoài ASCII.
- S: 250 STARTTLS — dòng cuối, mã 250 theo sau là dấu cách thay vì gạch ngang, báo máy nhận hỗ trợ nâng cấp lên kết nối mã hoá.
Nếu máy gửi thấy STARTTLS và muốn dùng, nó gửi lệnh STARTTLS, hai bên bắt tay TLS, rồi máy gửi phải chào EHLO lại từ đầu vì mọi thông tin trước khi mã hoá đều bị coi là không đáng tin. Chi tiết về cổng và mã hoá có bài riêng trong danh mục.
Tên khai sau EHLO nên là tên đầy đủ của máy gửi và khớp với tra ngược địa chỉ IP. Nhiều máy nhận dùng sự khớp này như một dấu hiệu tin cậy; tên khai bừa là lý do hay gặp khiến thư từ máy chủ tự dựng bị chấm điểm thấp.
Khai phong bì: MAIL FROM và RCPT TO
Tiếp theo, máy gửi khai phong bì. Mỗi lệnh nhận một câu trả lời, và mỗi câu trả lời có thể là chấp nhận hoặc từ chối ngay tại chỗ.
| Dòng trong phiên | Ý nghĩa | Điều có thể xảy ra |
|---|---|---|
| C: MAIL FROM:<bounce@congty-a.vn> SIZE=24000 | Khai địa chỉ trả thư (reverse-path) và kích thước dự kiến | Máy nhận có thể từ chối ngay nếu thư vượt giới hạn hoặc tên miền người gửi không tồn tại |
| S: 250 2.1.0 OK | Chấp nhận người gửi; phần 2.1.0 là mã trạng thái mở rộng | — |
| C: RCPT TO:<minh@congty-b.vn> | Khai một người nhận; nhiều người thì lặp lại lệnh này | Hộp thư không tồn tại sẽ bị từ chối bằng mã 550 ngay ở đây |
| S: 250 2.1.5 OK | Chấp nhận người nhận | — |
| C: RCPT TO:<khongco@congty-b.vn> | Người nhận thứ hai, giả định không tồn tại | Chỉ người nhận này bị từ chối, các người khác vẫn đi tiếp |
| S: 550 5.1.1 Hộp thư không tồn tại | Từ chối vĩnh viễn riêng địa chỉ này | Máy gửi ghi nhận và báo lỗi cho người gửi về địa chỉ đó |
Địa chỉ trong MAIL FROM là nơi các thư báo lỗi sẽ quay về. Với thư cá nhân, nó thường trùng với địa chỉ của bạn. Với thư từ hệ thống gửi hàng loạt, nó thường là một địa chỉ kỹ thuật riêng để máy tự xử lý thư báo lỗi. Khi thư đến hộp thư cuối, máy nhận ghi địa chỉ này vào trường Return-Path ở đầu thư.
Một trường hợp đặc biệt: thư báo lỗi tự động được gửi với MAIL FROM rỗng, viết là MAIL FROM:<>. Phong bì rỗng báo cho mọi máy rằng đừng gửi thư báo lỗi cho thư này nữa, tránh hai máy chủ trả lỗi qua lại cho nhau vô tận.
Trao nội dung: lệnh DATA và dấu chấm kết thúc
Khi có ít nhất một người nhận được chấp nhận, máy gửi chuyển sang trao nội dung bức thư.
- C: DATA — xin phép gửi nội dung.
- S: 354 Bắt đầu nhập thư, kết thúc bằng một dòng chỉ có dấu chấm — mã 354 là mã trung gian, nghĩa là "cứ gửi đi".
- Máy gửi truyền nguyên văn bức thư: phần đầu thư gồm các dòng như From:, To:, Subject:, Date:, Message-ID:, MIME-Version:, rồi một dòng trống, rồi phần thân.
- Kết thúc bằng một dòng chỉ chứa đúng một dấu chấm. Về mặt byte, đó là chuỗi xuống dòng, dấu chấm, xuống dòng.
- S: 250 2.0.0 OK đã nhận, mã hàng đợi 4F2A9 — máy nhận đã nhận trọn thư và nhận trách nhiệm. Mã hàng đợi giúp quản trị viên hai bên tra log khi có sự cố.
- C: QUIT rồi S: 221 Tạm biệt — đóng phiên. Máy gửi cũng có thể giữ kết nối để gửi thư tiếp theo bằng một MAIL FROM mới.
Câu hỏi tự nhiên: nếu trong thân thư có một dòng chỉ chứa dấu chấm thì sao? Giao thức xử lý bằng cách nhân đôi dấu chấm (dot-stuffing): máy gửi thêm một dấu chấm vào đầu mọi dòng bắt đầu bằng dấu chấm, máy nhận bỏ đi một dấu. Nhờ vậy dòng kết thúc không bao giờ bị nhầm với nội dung.
Lưu ý quan trọng về trách nhiệm: nếu máy nhận đã trả 250 sau dấu chấm mà sau đó mới phát hiện thư có vấn đề, nó không thể "từ chối" nữa mà phải tự gửi thư báo lỗi, hoặc xếp vào thư rác. Vì vậy các máy nhận hiện đại cố gắng quét thư rác và mã độc ngay trong lúc nhận DATA, để còn kịp trả mã 5xx trước khi nhận trách nhiệm.
Vì sao Bcc giấu được người nhận
Giờ ghép phong bì và lá thư lại sẽ thấy Bcc hoạt động ra sao. Giả định chị Lan gửi một thư, trường Tới là anh Minh, trường Bcc là anh Hùng. Ứng dụng thư của chị khai với máy nộp thư hai lệnh RCPT TO, một cho anh Minh, một cho anh Hùng. Nhưng khi tạo nội dung thư, ứng dụng xoá dòng Bcc khỏi phần đầu thư, hoặc máy nộp thư làm việc đó. Lá thư bên trong chỉ còn dòng Tới là anh Minh.
Kết quả: cả hai cùng nhận được thư vì cả hai có tên trên phong bì, nhưng ai mở thư ra cũng chỉ thấy anh Minh trong phần người nhận. Không có phép mã hoá hay giấu giếm nào cả, chỉ là phần đầu thư không ghi. Hiểu vậy để thấy một rủi ro: nếu phần mềm gửi thư cấu hình sai và để lọt dòng Bcc vào nội dung, mọi người sẽ thấy hết danh sách.
Danh sách thư hoạt động cùng nguyên lý theo chiều ngược lại. Bạn gửi một thư tới địa chỉ của danh sách; máy chủ danh sách nhận thư, rồi phát lại với một phong bì mới gồm hàng trăm lệnh RCPT TO cho từng thành viên, trong khi trường Tới bên trong vẫn chỉ ghi địa chỉ danh sách. Thường MAIL FROM cũng được đổi thành địa chỉ kỹ thuật của danh sách, để thư báo lỗi của thành viên nào hỏng hộp thư quay về máy chủ danh sách chứ không làm phiền người viết thư.
Một hệ quả nữa: nhìn phần đầu thư, bạn không có cách nào biết chắc thư đã được gửi cho những ai. Danh sách thật nằm ở phong bì, và phong bì không đi theo thư tới tay người đọc, chỉ để lại dấu vết như dòng Return-Path hoặc một số trường do máy nhận tự thêm.
Quan sát phiên SMTP an toàn và đúng phạm vi
Dùng log của chính máy chủ mình. Phần mềm MTA ghi lại từng phiên: địa chỉ máy đối diện, MAIL FROM, RCPT TO, mã trả lời. Đây là nơi tốt nhất để học, vì bạn thấy hội thoại thật mà không phải tạo thêm lưu lượng nào.
Thử bằng công cụ dòng lệnh trên máy chủ thử nghiệm. Người học quản trị thường dựng một máy chủ thư nhỏ trong máy ảo rồi dùng telnet, nc hoặc openssl s_client -starttls smtp để gõ tay từng lệnh. Làm trên hệ thống của mình thì bạn được tự do thử mọi lệnh và mọi lỗi.
Không thử gửi thư thật bằng địa chỉ của người khác. Gõ tay phiên SMTP với trường Từ là một địa chỉ không thuộc về bạn, rồi gửi vào hộp thư người thật, là hành vi giả mạo dù chỉ "thử". Thư thử nghiệm chỉ nên đi giữa các hộp thư bạn quản lý.
Không dò hộp thư người khác qua RCPT TO. Lệnh RCPT TO trả 550 cho địa chỉ không tồn tại, nên về nguyên lý có thể dùng để đoán địa chỉ. Nhiều máy chủ đã chống bằng cách giới hạn tốc độ hoặc trả lời mập mờ. Việc dò danh sách địa chỉ của tổ chức khác không phải học giao thức, và có thể vi phạm pháp luật.
Ghi nhớ phiên bản và cú pháp. Cú pháp lệnh kiểm tra như openssl s_client thay đổi giữa các phiên bản và hệ điều hành; kiểm tài liệu của công cụ đang dùng trước khi làm theo một hướng dẫn cũ.
Câu hỏi thường gặp
EHLO và HELO khác nhau thế nào?
Cả hai đều là lệnh chào mở đầu phiên SMTP. HELO là lệnh gốc, máy nhận chỉ trả lời một dòng. EHLO là lệnh của SMTP mở rộng, máy nhận trả lời kèm danh sách phần mở rộng như kích thước tối đa, STARTTLS hay đăng nhập.
Địa chỉ trong MAIL FROM có phải là địa chỉ hiện trên thư không?
Không nhất thiết. MAIL FROM là địa chỉ trên phong bì, nơi thư báo lỗi quay về, sau này được ghi thành Return-Path. Địa chỉ hiện trong ứng dụng là trường From trong phần đầu thư, có thể khác.
Vì sao một thư gửi nhiều người lại chỉ lỗi một địa chỉ?
Mỗi người nhận được khai bằng một lệnh RCPT TO riêng và nhận câu trả lời riêng. Máy nhận có thể chấp nhận người này và từ chối người kia, nên thư vẫn đi tới các địa chỉ hợp lệ và chỉ báo lỗi phần hỏng.
Dòng chỉ có dấu chấm trong phiên SMTP để làm gì?
Đó là tín hiệu kết thúc phần nội dung sau lệnh DATA. Nếu thân thư có dòng bắt đầu bằng dấu chấm, máy gửi nhân đôi dấu chấm đó để không bị nhầm với tín hiệu kết thúc, máy nhận bỏ bớt khi lưu.
Mã 354 nghĩa là gì?
Mã 354 là câu trả lời trung gian cho lệnh DATA, báo máy gửi bắt đầu truyền nội dung thư. Sau khi nhận đủ nội dung và dòng dấu chấm, máy nhận mới trả mã cuối cùng, thường là 250 nếu chấp nhận.
Có thể tự gõ một phiên SMTP để học không?
Có, trên máy chủ thư thử nghiệm của bạn, chẳng hạn trong máy ảo, và chỉ gửi giữa các hộp thư bạn quản lý. Không dùng địa chỉ người gửi không thuộc về bạn và không gửi vào hộp thư người khác.