Cổng 25 là cổng các máy chủ thư dùng để chuyển thư cho nhau; cổng 587 và 465 là cổng người dùng dùng để nộp thư lên máy chủ của mình sau khi đăng nhập — 587 bắt đầu bằng chữ trần rồi nâng cấp mã hoá bằng STARTTLS, còn 465 mã hoá ngay từ byte đầu tiên. Cả ba đều nói cùng một ngôn ngữ SMTP, chỉ khác vai trò và cách bọc mã hoá.
Nhiều người cấu hình ứng dụng thư hoặc phần mềm gửi thư tự động gặp lỗi chỉ vì chọn sai cặp cổng và kiểu mã hoá. Bài này giải thích vì sao lại có ba cổng, cơ chế STARTTLS hoạt động thế nào, điểm yếu của nó ở mức nguyên lý và những cơ chế ra đời để bịt điểm yếu đó.
Vì sao một giao thức lại cần nhiều cổng
Thời đầu chỉ có một cổng 25 cho mọi việc: máy chủ chuyển thư cho máy chủ, và máy tính người dùng cũng nộp thư qua chính cổng đó. Cách này ổn khi Internet còn nhỏ và mọi người tin nhau. Khi thư rác xuất hiện tràn lan, phần lớn đến từ máy tính cá nhân nhiễm mã độc tự mở kết nối cổng 25 tới bất kỳ máy chủ thư nào để phát tán. Hai loại lưu lượng rất khác nhau, một bên là máy chủ với máy chủ, một bên là người dùng với máy chủ của chính họ, lại lẫn vào cùng một cổng nên khó quản.
Lời giải là tách vai. Việc nộp thư (submission) của người dùng được chuyển sang cổng 587, mô tả trong RFC 6409, với yêu cầu người dùng phải đăng nhập. Cổng 25 giữ lại cho việc chuyển thư (relay) giữa các máy chủ, nơi bên nhận chấp nhận thư từ người lạ nhưng chỉ cho những địa chỉ nó phụ trách. Nhờ tách như vậy, nhà mạng có thể chặn cổng 25 đi ra từ đường truyền gia đình mà không làm hỏng việc gửi thư bình thường của khách hàng.
Hình ảnh bưu điện: cổng 25 giống cửa nhận hàng giữa các trung tâm khai thác, chỉ xe của bưu điện mới vào; cổng 587 giống quầy giao dịch, ai cũng tới được nhưng phải xuất trình giấy tờ. Một người dân mang bao thư tới thẳng cửa kho trung tâm khai thác sẽ bị mời ra.
Kết quả thực tế mà người học mạng hay gặp: dựng một máy chủ thư thử nghiệm trên đường truyền gia đình hoặc trên một số máy chủ đám mây, nhận thư được nhưng gửi ra ngoài thì kẹt. Lý do thường không nằm ở phần mềm mà ở việc cổng 25 đi ra bị chặn ở tầng mạng; cách xử lý đúng là gửi qua máy chuyển tiếp được phép, không phải tìm cách lách.
Bảng tóm tắt các cổng của hệ thống thư
Bảng dưới gom các cổng chuẩn của thư điện tử, gồm cả phía nhận thư bằng IMAP và POP3 để bạn thấy bức tranh đầy đủ.
| Cổng | Giao thức và vai trò | Cách mã hoá | Ai dùng |
|---|---|---|---|
| 25 | SMTP chuyển thư giữa máy chủ | Chữ trần, nâng cấp bằng STARTTLS nếu hai bên hỗ trợ | Máy chủ thư với máy chủ thư |
| 587 | SMTP nộp thư (submission) | Chữ trần lúc đầu, STARTTLS rồi mới đăng nhập | Ứng dụng thư, phần mềm gửi thư tự động |
| 465 | SMTP nộp thư qua TLS ngay từ đầu | TLS từ byte đầu tiên | Ứng dụng thư, phần mềm gửi thư tự động |
| 143 | IMAP | Chữ trần, nâng cấp bằng STARTTLS | Ứng dụng đọc thư |
| 993 | IMAP qua TLS ngay từ đầu | TLS từ byte đầu tiên | Ứng dụng đọc thư |
| 110 | POP3 | Chữ trần, nâng cấp bằng lệnh STLS | Ứng dụng tải thư |
| 995 | POP3 qua TLS ngay từ đầu | TLS từ byte đầu tiên | Ứng dụng tải thư |
Cổng 465 có lịch sử hơi rắc rối. Nó từng được gán cho SMTP qua SSL vào cuối thập niên 1990, rồi bị thu hồi khi giới đặt chuẩn chọn hướng STARTTLS trên cổng 587, nhưng nhiều phần mềm và nhà cung cấp vẫn tiếp tục dùng. Năm 2018, RFC 8314 chính thức đăng ký lại cổng 465 cho việc nộp thư qua TLS ngay từ đầu và khuyến nghị cách này hơn STARTTLS cho người dùng. Vì vậy tài liệu cũ có thể ghi 465 là "đã lỗi thời", còn tài liệu mới thì ngược lại.
Cổng chỉ là quy ước. Quản trị viên có thể chạy dịch vụ trên cổng khác, nhưng ứng dụng thư và tường lửa giả định các con số trên, nên lệch chuẩn thường gây rắc rối nhiều hơn lợi ích.
STARTTLS hoạt động thế nào trong một phiên
STARTTLS là cách nâng cấp một kết nối đang chữ trần lên kết nối mã hoá mà không phải đổi cổng. Trình tự trên cổng 587, giả định:
- Ứng dụng mở kết nối TCP tới máy nộp thư, máy chủ chào bằng mã 220.
- Ứng dụng gửi EHLO, máy chủ liệt kê phần mở rộng, trong đó có dòng STARTTLS. Lúc này thường chưa có dòng đăng nhập (AUTH), vì máy chủ không muốn nhận mật khẩu qua chữ trần.
- Ứng dụng gửi lệnh STARTTLS, máy chủ trả 220 Sẵn sàng bắt đầu TLS.
- Hai bên bắt tay TLS ngay trên kết nối TCP đó: máy chủ gửi chứng chỉ, ứng dụng kiểm tra tên máy chủ có khớp chứng chỉ không, hai bên thống nhất khoá phiên.
- Mọi thông tin trao đổi trước đó bị bỏ đi. Ứng dụng gửi EHLO lần nữa, lần này qua kênh mã hoá, máy chủ liệt kê lại phần mở rộng, giờ có thêm dòng AUTH.
- Ứng dụng đăng nhập, rồi khai MAIL FROM, RCPT TO, DATA như một phiên bình thường.
Nếu ứng dụng cố đăng nhập hoặc gửi thư khi chưa nâng cấp, nhiều máy chủ trả lời kiểu 530 5.7.0 Must issue a STARTTLS command first. Đây là dấu hiệu bạn đang dùng cổng 587 mà tắt mã hoá trong cấu hình ứng dụng.
Với cổng 465 thì đơn giản hơn: bắt tay TLS diễn ra trước khi có bất kỳ dòng SMTP nào. Ứng dụng cấu hình "SSL/TLS" cho cổng 465 và "STARTTLS" cho cổng 587; đảo ngược hai lựa chọn này là lỗi cấu hình phổ biến nhất, biểu hiện là treo kết nối hoặc báo lỗi bắt tay.
Điểm yếu của STARTTLS: bị gỡ mã hoá giữa đường
STARTTLS có một nhược điểm cố hữu: phần đầu phiên, gồm cả danh sách phần mở rộng, đi bằng chữ trần. Một kẻ đứng giữa đường truyền có khả năng sửa gói tin có thể xoá dòng STARTTLS khỏi câu trả lời EHLO. Bên gửi thấy máy nhận "không hỗ trợ mã hoá" và, nếu được cấu hình theo kiểu mã hoá khi có thể, sẽ tiếp tục gửi thư bằng chữ trần. Kiểu tấn công này thường được gọi là STARTTLS stripping. Ở đây chỉ mô tả cơ chế để hiểu vì sao các biện pháp phòng ngừa tồn tại.
Với chặng người dùng nộp thư, cách phòng đơn giản: ứng dụng phải được cấu hình bắt buộc mã hoá, thấy không có STARTTLS thì dừng chứ không gửi tiếp. Đây cũng là lý do RFC 8314 nghiêng về TLS ngay từ đầu trên cổng 465: không có giai đoạn chữ trần nào để bị can thiệp.
Chặng giữa các máy chủ khó hơn nhiều. Khi máy gửi tìm tới máy nhận của một tên miền lạ, nó không có cách nào biết trước máy nhận có hỗ trợ TLS hay không. Nếu bắt buộc mã hoá với mọi nơi, thư tới các máy chủ cũ sẽ không đi được. Vì thế giữa máy chủ với máy chủ, mã hoá theo kiểu cơ hội (opportunistic) là mặc định suốt nhiều năm, và chứng chỉ thường không được kiểm tra chặt như trình duyệt kiểm tra trang web.
Cũng cần nhớ phạm vi: dù chặng nào cũng mã hoá, thư vẫn nằm dạng đọc được trên mỗi máy chủ nó đi qua. Mã hoá đường truyền bảo vệ thư khỏi người nghe trên dây, không bảo vệ khỏi chính các máy chủ. Muốn chỉ người nhận đọc được thì phải dùng mã hoá đầu cuối như S/MIME hoặc OpenPGP, chủ đề thuộc danh mục TLS và mã hoá của trang.
MTA-STS, DANE và báo cáo TLS: cách tên miền tuyên bố "chỉ nhận thư mã hoá"
MTA-STS. Mô tả trong RFC 8461. Tên miền nhận thư công bố một bản ghi TXT trong DNS báo rằng mình có chính sách, kèm một tệp chính sách đặt trên máy chủ web của tên miền, phục vụ qua HTTPS. Tệp này liệt kê những máy MX hợp lệ và yêu cầu máy gửi phải dùng TLS với chứng chỉ hợp lệ. Máy gửi hỗ trợ MTA-STS lấy chính sách một lần, ghi nhớ trong thời hạn quy định, và từ chối giao thư nếu kết nối không đạt.
DANE cho SMTP. Dựa vào DNSSEC: tên miền công bố bản ghi TLSA cho máy nhận thư, cho biết chứng chỉ hoặc khoá nào là đúng. Máy gửi kiểm tra chữ ký DNSSEC rồi so chứng chỉ máy nhận đưa ra. Cách này không cần cơ quan cấp chứng chỉ, nhưng chỉ chạy khi cả hai phía đều hỗ trợ DNSSEC.
Báo cáo TLS (TLS-RPT). Mô tả trong RFC 8460. Tên miền công bố một địa chỉ nhận báo cáo; các máy gửi định kỳ gửi thống kê về số phiên mã hoá thành công và thất bại. Quản trị viên nhờ đó phát hiện cấu hình sai trước khi bật chính sách bắt buộc.
Lộ trình bật an toàn. Các chính sách này thường có chế độ thử, chỉ báo cáo chứ chưa từ chối. Bật thẳng chế độ bắt buộc khi chứng chỉ máy MX còn lỗi có thể làm thư hợp lệ không vào được.
Liên hệ với SPF, DKIM, DMARC. Đừng nhầm hai nhóm. MTA-STS và DANE lo chuyện đường truyền giữa hai máy có được mã hoá và xác thực máy chủ hay không; SPF, DKIM, DMARC lo chuyện thư có thật sự do tên miền ghi trong thư gửi hay không. Nhóm sau đã có bài riêng ở các trang khác trong hệ.
Đọc lỗi cấu hình cổng thường gặp
Khi ứng dụng thư hoặc phần mềm gửi tự động không gửi được, triệu chứng thường chỉ ra ngay chỗ sai:
- Kết nối treo rồi hết thời gian chờ: cổng bị chặn ở tường lửa hoặc nhà mạng, hay gặp nhất với cổng 25 đi ra từ mạng gia đình.
- Lỗi bắt tay TLS ngay khi kết nối: đang chọn TLS ngay từ đầu cho cổng 587, trong khi cổng đó chờ chữ trần.
- Treo sau khi kết nối trên cổng 465: đang chọn STARTTLS hoặc không mã hoá, trong khi máy chủ chờ bắt tay TLS trước.
- Mã 530 hoặc 530 5.7.0: máy chủ yêu cầu đăng nhập hoặc yêu cầu STARTTLS trước khi đăng nhập.
- Mã 535 5.7.8: thông tin đăng nhập bị từ chối; với nhiều nhà cung cấp còn có thể do tài khoản bắt buộc dùng mật khẩu ứng dụng riêng hoặc cơ chế đăng nhập khác.
- Mã 550 5.7.1 kèm chữ "relay": bạn đang cố gửi qua cổng 25 tới một máy không phụ trách tên miền người nhận mà chưa đăng nhập, tức máy đó không làm trạm chuyển tiếp cho người lạ.
Phần chữ đi kèm mã do từng phần mềm tự đặt, nên cùng một mã có thể có câu giải thích khác nhau. Đọc con số trước, chữ sau. Tài liệu cấu hình của nhà cung cấp hộp thư là nơi xác định cặp cổng và kiểu mã hoá đúng cho tài khoản của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nên dùng cổng 587 hay 465 để gửi thư?
Cả hai đều dành cho người dùng nộp thư và đều an toàn khi cấu hình đúng. RFC 8314 khuyến nghị TLS ngay từ đầu trên cổng 465, nhưng hãy theo tài liệu của nhà cung cấp hộp thư vì không phải nơi nào cũng mở cả hai.
Vì sao máy chủ thư tự dựng ở nhà không gửi thư ra ngoài được?
Nhiều nhà mạng chặn kết nối đi ra cổng 25 từ đường truyền gia đình để hạn chế máy nhiễm mã độc phát tán thư rác. Máy chủ thư cần gửi qua một máy chuyển tiếp được phép thay vì giao thẳng.
STARTTLS có an toàn bằng TLS ngay từ đầu không?
Khi ứng dụng bắt buộc mã hoá và kiểm tra chứng chỉ thì độ an toàn tương đương. Điểm yếu chỉ xuất hiện khi ứng dụng chấp nhận gửi chữ trần lúc không thấy STARTTLS, vì phần đầu phiên có thể bị sửa giữa đường.
Mã hoá đường truyền có làm thư được bảo mật hoàn toàn không?
Không. Mã hoá đường truyền chỉ bảo vệ thư trên từng chặng mạng. Trên mỗi máy chủ đi qua, thư vẫn ở dạng đọc được. Muốn chỉ người nhận đọc được cần mã hoá đầu cuối như S/MIME hoặc OpenPGP.
MTA-STS khác SPF ở chỗ nào?
MTA-STS yêu cầu máy gửi dùng kết nối TLS hợp lệ khi giao thư tới tên miền của bạn, tức là bảo vệ đường truyền. SPF cho biết máy nào được phép gửi thư nhân danh tên miền, tức là xác thực người gửi.
Cổng 25 có còn được dùng không?
Có. Cổng 25 vẫn là cổng chuẩn để các máy chủ thư chuyển thư cho nhau trên Internet. Thứ thay đổi là người dùng không còn nộp thư qua cổng này nữa mà dùng 587 hoặc 465 kèm đăng nhập.