Port (cổng) là một số nguyên 16 bit, từ 0 đến 65.535, gắn vào mỗi gói TCP hoặc UDP để hệ điều hành biết giao dữ liệu cho chương trình nào trên máy. Địa chỉ IP đưa gói tới đúng máy, số cổng đưa gói tới đúng ứng dụng. Cổng ở đây là khái niệm logic, khác hẳn cái lỗ cắm dây mạng phía sau router.
Hình ảnh quen thuộc: địa chỉ IP là địa chỉ một toà chung cư, số cổng là số căn hộ. Người đưa thư cần cả hai mới giao đúng. Bài này giải thích các dải số cổng do ai quy định, socket và bộ năm thông số nhận diện một kết nối, vì sao một máy chủ phục vụ hàng nghìn người trên cùng cổng 443, và bảng các cổng bạn sẽ gặp hằng ngày khi học quản trị mạng.
Vì sao cần số cổng khi đã có địa chỉ IP
Một máy tính bình thường chạy cùng lúc hàng chục chương trình nói chuyện qua mạng: trình duyệt với nhiều thẻ, ứng dụng nhắn tin, phần mềm đồng bộ tệp, dịch vụ cập nhật hệ điều hành. Tất cả dùng chung một hoặc vài địa chỉ IP. Khi một gói tin tới, tầng IP chỉ biết "gói này cho máy này"; phải có thêm một con số để chỉ đúng chương trình. Con số đó nằm ngay đầu phần đầu TCP và UDP: hai byte cổng nguồn, hai byte cổng đích.
Chiều đi cũng vậy. Khi trình duyệt mở kết nối tới một máy chủ web, nó gửi tới cổng đích 443 (dịch vụ HTTPS) và hệ điều hành gán cho nó một cổng nguồn tạm thời, ví dụ 51234. Câu trả lời từ máy chủ quay về với cổng đích 51234, nhờ đó hệ điều hành biết phải giao cho thẻ trình duyệt nào. Hai thẻ cùng mở một trang sẽ có hai cổng nguồn khác nhau.
Lưu ý TCP và UDP có hai không gian cổng riêng. Cổng 53 TCP và cổng 53 UDP là hai thứ khác nhau, có thể do cùng một chương trình hoặc hai chương trình khác nhau chiếm. Khi nói "mở cổng 443" cần nói rõ giao thức, nhất là từ khi HTTP/3 chạy trên QUIC dùng UDP 443 song song với TCP 443 của HTTPS truyền thống.
Ba dải số cổng và ai quản lý
Tổ chức IANA chia không gian 65.536 số cổng thành ba dải. Đây là quy ước đăng ký, không phải luật bắt buộc: không gì ngăn bạn chạy máy chủ web ở cổng 8080 hay SSH ở cổng 2222.
| Dải | Khoảng số | Dùng cho |
|---|---|---|
| Cổng hệ thống (well-known) | 0 – 1023 | Dịch vụ phổ biến lâu đời: SSH, SMTP, DNS, HTTP, HTTPS. Trên hệ Unix, theo truyền thống chỉ tiến trình có đặc quyền mới được nghe ở dải này |
| Cổng đăng ký (registered) | 1024 – 49151 | Ứng dụng và dịch vụ đã đăng ký với IANA: cơ sở dữ liệu, máy chủ trò chơi, phần mềm quản trị |
| Cổng động hoặc riêng (dynamic/private) | 49152 – 65535 | Không đăng ký cho dịch vụ nào, dùng làm cổng tạm thời phía máy khách |
Trên thực tế các hệ điều hành chọn dải cổng tạm thời riêng. Windows từ thời Vista dùng đúng dải 49152–65535 theo khuyến nghị. Nhân Linux mặc định dùng 32768–60999, tức là lấn vào dải đăng ký. Điều này hiếm khi gây chuyện, trừ khi một dịch vụ cố định cần nghe đúng ở một cổng nằm trong dải tạm thời và đúng lúc đó cổng ấy đang bị một kết nối đi ra chiếm. Gặp trường hợp này, cách sạch là dời dịch vụ hoặc loại trừ cổng đó khỏi dải tạm thời.
Socket và bộ năm: một kết nối được nhận diện thế nào
Socket là "đầu cắm" mà chương trình dùng để gửi nhận dữ liệu, gắn với một địa chỉ IP và một cổng. Một máy chủ web mở một socket lắng nghe ở địa chỉ của nó, cổng 443. Mỗi lần có máy khách kết nối, hệ điều hành tạo thêm một socket mới riêng cho kết nối đó, còn socket lắng nghe vẫn tiếp tục chờ người kế tiếp.
Một kết nối TCP được nhận diện bằng bộ năm thông số: giao thức, địa chỉ IP nguồn, cổng nguồn, địa chỉ IP đích, cổng đích. Chỉ cần một trong năm khác nhau là hai kết nối khác nhau. Đó là lời giải cho câu hỏi hay gặp "một cổng 443 sao phục vụ được mười nghìn người": mười nghìn kết nối cùng đích 443 nhưng khác địa chỉ hoặc cổng nguồn, nên hệ điều hành phân biệt được từng kết nối.
Giới hạn 65.535 cổng vì thế áp dụng cho số kết nối từ một địa chỉ nguồn tới cùng một địa chỉ và cổng đích, không phải tổng số kết nối của máy chủ. Máy chủ có thể giữ hàng trăm nghìn kết nối nếu đủ bộ nhớ và giới hạn số tệp mở. Ngược lại, một máy khách gọi dồn dập tới một đích duy nhất mới là bên có nguy cơ cạn cổng nguồn, đặc biệt khi các kết nối đã đóng còn nằm lại ở trạng thái chờ.
Những cổng hay gặp khi học quản trị mạng
Bảng dưới liệt kê các cổng mặc định phổ biến. "Mặc định" nghĩa là nơi phần mềm nghe nếu không cấu hình khác; nhiều hệ thống đổi cổng vì lý do riêng.
| Cổng | Giao thức | Dịch vụ |
|---|---|---|
| 22 | TCP | SSH, đăng nhập và truyền tệp có mã hoá |
| 25 · 587 · 465 | TCP | SMTP: chuyển thư giữa máy chủ (25), gửi thư từ ứng dụng thư (587), gửi thư qua TLS ngay từ đầu (465) |
| 53 | UDP và TCP | DNS: truy vấn thường qua UDP, câu trả lời lớn và đồng bộ vùng qua TCP |
| 67 · 68 | UDP | DHCP: máy chủ nghe 67, máy khách nghe 68 |
| 80 · 443 | TCP, riêng 443 có thêm UDP | HTTP và HTTPS; UDP 443 dùng cho HTTP/3 trên QUIC |
| 110 · 995 · 143 · 993 | TCP | POP3 và IMAP, bản thường và bản qua TLS |
| 123 | UDP | NTP, đồng bộ thời gian |
| 3306 · 5432 | TCP | MySQL và PostgreSQL |
| 3389 | TCP | Điều khiển máy tính từ xa trên Windows |
Biết cổng mặc định giúp đọc nhanh danh sách kết nối và nhật ký tường lửa. Nhưng đừng suy ngược quá chắc: thấy cổng 443 không có nghĩa chắc chắn là HTTPS, vì nhiều ứng dụng cố ý dùng 443 để lọt qua tường lửa. Muốn biết thật, phải nhìn nội dung bắt tay của giao thức tầng trên.
Cổng mở, cổng đóng, cổng bị lọc: ba câu trả lời khác nhau
Cổng mở. Có chương trình đang lắng nghe và tường lửa cho gói đi qua. Với TCP, gửi SYN tới sẽ nhận SYN-ACK. Đây là trạng thái duy nhất có dịch vụ thật đứng sau.
Cổng đóng. Gói tới được máy nhưng không chương trình nào nghe. Với TCP, máy đáp ngay gói RST; với UDP, máy thường đáp gói ICMP báo cổng không tới được. Phản hồi nhanh này cho biết đường đi thông suốt.
Cổng bị lọc. Không có phản hồi nào, vì tường lửa trên máy hoặc giữa đường lặng lẽ bỏ gói. Phía gửi phải chờ hết thời gian. Nhiều quản trị viên chọn bỏ lặng lẽ thay vì từ chối để người ngoài khó biết máy có tồn tại.
Chỉ kiểm cổng trên hệ thống của mình. Liệt kê cổng đang nghe trên chính máy bằng ss -tulpn trên Linux hoặc netstat -ano trên Windows là việc nên làm định kỳ để phát hiện dịch vụ lạ. Quét cổng máy của người khác khi chưa được phép có thể vi phạm quy định và chính sách của nhà mạng.
Cổng dưới 1024 và chuyện đặc quyền
Trên các hệ Unix, quy ước lâu đời là chỉ tiến trình chạy với quyền quản trị mới được nghe ở cổng nhỏ hơn 1024. Lý do ban đầu là niềm tin: thời mạng còn nhỏ, máy khách thấy kết nối tới từ cổng thấp thì hiểu đó là dịch vụ do quản trị viên dựng, không phải chương trình của một người dùng thường. Niềm tin này không còn giá trị bảo mật trên Internet ngày nay, vì ai cũng có thể dựng máy riêng, nhưng quy ước vẫn còn.
Hệ quả thực tế là máy chủ web phải được khởi động với đặc quyền để chiếm cổng 80 và 443. Cách làm an toàn phổ biến là tiến trình khởi động bằng quyền quản trị, mở socket lắng nghe, rồi hạ quyền xuống một tài khoản thường trước khi xử lý yêu cầu nào. Nhân Linux còn cho phép cấp riêng năng lực gắn cổng thấp cho một chương trình, hoặc hạ ngưỡng cổng đặc quyền, để không phải chạy cả dịch vụ bằng quyền quản trị.
Trên Windows không có ranh giới 1024 theo kiểu này; quyền mở cổng do tường lửa và chính sách hệ thống quyết định. Khi chuyển ứng dụng giữa hai hệ, đây là một nguồn khác biệt dễ gây bất ngờ lúc triển khai.
Cổng và NAT: vì sao số cổng bị đổi trên đường
Trong mạng gia đình, nhiều thiết bị dùng địa chỉ riêng chia nhau một địa chỉ công cộng của router. Để làm được, router không chỉ đổi địa chỉ mà còn đổi cả cổng nguồn: laptop gửi từ cổng 51234, điện thoại cũng tình cờ gửi từ 51234, router ra ngoài với hai cổng khác nhau, ví dụ 40001 và 40002, rồi ghi vào bảng ánh xạ. Câu trả lời quay về cổng nào thì router biết trả cho thiết bị nào.
Kiểu dịch này thường gọi là NAT kèm dịch cổng. Hệ quả là từ bên ngoài, không ai chủ động kết nối được vào một thiết bị sau NAT, trừ khi router có sẵn một quy tắc chuyển cổng. Đó cũng là lý do các ứng dụng gọi video hay chia sẻ ngang hàng phải dùng kỹ thuật xuyên NAT, và vì sao nhiều nhà mạng dùng NAT nhiều tầng khiến việc này càng khó.
Một điểm hay bị hiểu lầm: đổi cổng dịch vụ sang một số lạ, ví dụ đưa SSH từ 22 sang một cổng năm chữ số, chỉ làm giảm nhật ký rác từ những lượt dò tự động, không phải biện pháp bảo mật thật. Bảo vệ thật vẫn là xác thực bằng khoá, cập nhật phần mềm và giới hạn nguồn được phép truy cập.
Câu hỏi thường gặp
Port và cổng mạng trên router có phải là một không?
Không. Cổng mạng trên router là lỗ cắm vật lý cho dây mạng. Port trong bài này là con số logic trong phần đầu gói TCP hoặc UDP, dùng để chỉ chương trình. Một sợi dây mạng duy nhất mang dữ liệu của hàng nghìn port cùng lúc.
Hai chương trình có nghe chung một cổng được không?
Thông thường không, chương trình thứ hai sẽ báo lỗi địa chỉ đã được dùng. Ngoại lệ là khi nghe trên hai địa chỉ IP khác nhau của cùng máy, khác giao thức TCP và UDP, hoặc dùng tuỳ chọn chia sẻ cổng mà một số hệ điều hành hỗ trợ để nhiều tiến trình cùng nhận kết nối.
Cổng 0 có ý nghĩa gì?
Cổng 0 không dùng cho dịch vụ thật. Khi chương trình xin gắn socket vào cổng 0, hệ điều hành hiểu là hãy tự chọn một cổng trống bất kỳ. Thấy gói tin trên mạng với cổng 0 thường là dấu hiệu gói bất thường hoặc gói dò.
Máy chủ có giới hạn 65.535 kết nối không?
Không. Giới hạn đó áp dụng cho số cổng nguồn khác nhau từ một địa chỉ tới cùng một đích. Một máy chủ nghe ở cổng 443 nhận kết nối từ rất nhiều địa chỉ và cổng nguồn, nên giới hạn thực tế đến từ bộ nhớ, CPU và số tệp được mở.
Vì sao một số mạng chỉ cho đi cổng 80 và 443?
Nhiều tường lửa doanh nghiệp, trường học hay mạng công cộng chặn mặc định mọi thứ trừ web để giảm rủi ro. Vì thế nhiều ứng dụng cố ý chạy qua cổng 443 với TCP để đi được ở khắp nơi, và có đường lùi khi UDP 443 cho QUIC bị chặn.
Làm sao biết chương trình nào đang chiếm một cổng?
Trên Linux, lệnh liệt kê socket với tuỳ chọn hiện tiến trình như ss -tulpn sẽ in tên chương trình cạnh cổng. Trên Windows, netstat -ano in mã tiến trình, rồi tra mã đó trong trình quản lý tác vụ. Các lệnh này cần quyền quản trị để hiện đầy đủ.