TCP và UDP là hai cách khác nhau để chuyển dữ liệu giữa hai chương trình qua Internet: TCP lo cho dữ liệu đến đủ, đúng thứ tự, không trùng lặp, còn UDP chỉ gói dữ liệu lại, ghi địa chỉ cổng rồi gửi đi, phần còn lại để ứng dụng tự lo. Cả hai nằm ở tầng giao vận, ngay trên giao thức IP, và gần như mọi thứ bạn làm trên mạng đều đi qua một trong hai.
Một hình ảnh đời thường giúp nhớ nhanh: TCP giống gửi bưu phẩm có ký nhận, đánh số từng kiện, kiện nào thất lạc thì bưu cục gửi lại; UDP giống thả tờ rơi vào hộp thư, nhanh và rẻ công, nhưng tờ nào rơi mất thì không ai biết. Bài này đi từ hình ảnh đó tới từng trường trong phần đầu gói tin, rồi đến câu hỏi thực tế: vì sao trình duyệt, email, ứng dụng ngân hàng chọn TCP, còn DNS, gọi thoại, game và cả QUIC lại chọn UDP.
Tầng giao vận làm việc gì mà IP không làm
Giao thức IP chỉ hứa một điều: cố gắng đưa một gói tin từ máy này tới máy kia dựa trên địa chỉ IP. Nó không hứa gói đến nơi, không hứa thứ tự, không phát hiện trùng lặp. Trên đường đi, router có thể vứt gói khi hàng đợi đầy, hai gói có thể đi hai đường khác nhau rồi tới lệch thứ tự, và một gói hiếm khi bị nhân đôi. Giới mạng gọi kiểu phục vụ này là "nỗ lực tối đa" (best effort).
IP cũng chỉ đưa gói tới máy, chưa tới chương trình. Trên một chiếc laptop có trình duyệt, ứng dụng nhắn tin, phần mềm cập nhật cùng chạy; hệ điều hành cần biết gói vừa tới thuộc về ai. Việc này do số cổng (port) đảm nhận, và số cổng là thứ tầng giao vận thêm vào. Cả TCP lẫn UDP đều có cổng nguồn và cổng đích, mỗi số dài 16 bit, nên khoảng giá trị là 0 tới 65.535.
Như vậy tầng giao vận có hai nhiệm vụ. Nhiệm vụ bắt buộc là phân phối dữ liệu tới đúng chương trình nhờ cổng — UDP làm đúng việc này và gần như không làm gì thêm. Nhiệm vụ tuỳ chọn là biến đường truyền không đáng tin của IP thành một dòng byte đáng tin — đây là phần việc nặng của TCP. Khác biệt giữa hai giao thức nằm cả ở nhiệm vụ thứ hai.
So sánh TCP và UDP theo từng tiêu chí
Bảng dưới đặt hai giao thức cạnh nhau. Các con số về kích thước phần đầu là cố định theo chuẩn; phần "hợp với" chỉ là xu hướng phổ biến, không phải quy định.
| Tiêu chí | TCP | UDP |
|---|---|---|
| Kết nối | Phải bắt tay ba bước trước khi gửi dữ liệu | Không có kết nối, gửi ngay gói đầu tiên |
| Độ tin cậy | Báo nhận, tự truyền lại phần bị mất | Không báo nhận, mất là mất |
| Thứ tự | Giao cho ứng dụng đúng thứ tự gửi | Gói nào tới trước giao trước |
| Đơn vị dữ liệu | Dòng byte liên tục, không giữ ranh giới thông điệp | Từng gói riêng (datagram), giữ nguyên ranh giới |
| Phần đầu | Tối thiểu 20 byte, tối đa 60 byte khi có tuỳ chọn | Cố định 8 byte |
| Kiểm soát luồng và tắc nghẽn | Có, tự giảm tốc khi mạng hay bên nhận quá tải | Không có, ứng dụng tự lo |
| Hợp với | Web, email, tải tệp, đăng nhập từ xa, giao dịch | DNS, gọi thoại, video trực tiếp, game, QUIC |
Dòng "đơn vị dữ liệu" hay bị bỏ qua nhưng gây nhiều lỗi lập trình nhất. Với TCP, nếu bên gửi ghi hai lần, mỗi lần 100 byte, bên nhận có thể đọc một lần ra 200 byte, hoặc ba lần ra 50, 120, 30 byte. TCP không biết đâu là "một tin nhắn"; ứng dụng phải tự đặt ranh giới, ví dụ ghi độ dài ở đầu mỗi thông điệp hoặc dùng ký tự xuống dòng. Với UDP, mỗi lần gửi là một gói, bên nhận đọc ra đúng gói đó hoặc không nhận được gì.
Nhìn vào phần đầu gói tin: 8 byte so với 20 byte
Cách nhanh nhất để thấy hai giao thức khác nhau là đếm trường trong phần đầu. Phần đầu UDP chỉ có bốn trường, mỗi trường 16 bit:
- Source Port và Destination Port: cổng nguồn, cổng đích.
- Length: độ dài cả phần đầu lẫn dữ liệu, tính bằng byte.
- Checksum: tổng kiểm tra để phát hiện gói bị hỏng; trên IPv4 được phép để trống, trên IPv6 thì bắt buộc.
- Phần đầu TCP tối thiểu có thêm: Sequence Number 32 bit (số thứ tự byte), Acknowledgment Number 32 bit (số báo nhận), Data Offset 4 bit (độ dài phần đầu tính theo khối 4 byte).
- Các cờ điều khiển của TCP, phổ biến nhất là SYN, ACK, FIN, RST, PSH, URG, cùng hai cờ phục vụ báo tắc nghẽn tường minh là ECE và CWR.
- Window 16 bit: bên nhận còn chứa được bao nhiêu byte; Checksum và Urgent Pointer; cuối cùng là vùng tuỳ chọn như MSS, nhân cửa sổ, SACK, dấu thời gian.
Mỗi trường thêm vào là một chức năng: số thứ tự để sắp xếp và phát hiện thiếu, số báo nhận để bên kia biết đã tới đâu, cửa sổ để điều tốc, cờ để mở và đóng kết nối. UDP không có những trường này vì nó không làm những việc này. Mười hai byte chênh lệch nghe nhỏ, nhưng với một ứng dụng gửi hàng chục nghìn gói tin nhỏ mỗi giây, như một máy chủ DNS bận, nó cộng lại thành một phần đáng kể băng thông và CPU.
Cái giá của sự tin cậy: thời gian chờ và chặn đầu hàng
Tin cậy không miễn phí. Trước khi gửi byte dữ liệu đầu tiên, TCP mất một vòng đi về (RTT) để bắt tay. Với một máy chủ ở cách bạn 40 mili giây một chiều, tức RTT 80 mili giây (ví dụ giả định), riêng việc mở kết nối đã tốn 80 mili giây, cộng thêm bắt tay TLS nếu là HTTPS. Một truy vấn DNS qua UDP thì gói hỏi đi, gói trả lời về, hết một RTT là xong.
Cái giá thứ hai ít người để ý hơn: chặn đầu hàng (head-of-line blocking). Vì TCP hứa giao dữ liệu đúng thứ tự, nếu gói số 5 bị mất mà gói 6, 7, 8 đã tới, hệ điều hành phải giữ 6, 7, 8 trong bộ đệm, chờ gói 5 được truyền lại rồi mới giao cả loạt cho ứng dụng. Với tải tệp, chờ một chút không sao. Với cuộc gọi thoại, một khung âm thanh tới trễ 300 mili giây còn tệ hơn mất hẳn, vì nghe đã qua đoạn đó rồi.
Cái giá thứ ba là trạng thái. Mỗi kết nối TCP buộc hai đầu giữ một bộ thông tin: số thứ tự, bộ đệm gửi và nhận, đồng hồ truyền lại, cửa sổ tắc nghẽn. Máy chủ phục vụ hàng trăm nghìn kết nối cùng lúc phải trả bằng bộ nhớ. UDP không giữ gì giữa hai gói, nên một máy chủ UDP có thể trả lời rất nhiều máy khách mà không phải nhớ ai là ai — điều này cũng chính là lý do UDP dễ bị lợi dụng để giả mạo địa chỉ nguồn, một chủ đề nói ở bài riêng về UDP.
Vì sao web, email và giao dịch chọn TCP
Dữ liệu phải đủ từng byte. Một trang HTML thiếu một đoạn, một tệp nén hỏng một khối, một lệnh chuyển tiền mất vài chữ số đều không dùng được. Những ứng dụng này thà chờ thêm còn hơn nhận dữ liệu sai, nên cơ chế truyền lại của TCP là đúng thứ chúng cần.
Lập trình viên không muốn tự viết lại phần khó. Phát hiện mất gói, ước lượng thời gian chờ, chống tắc nghẽn, xử lý gói trùng là những bài toán mất hàng chục năm để tinh chỉnh. TCP có sẵn trong nhân hệ điều hành, đã được thử trên hàng tỷ thiết bị. Mở một socket TCP là được thừa hưởng toàn bộ.
Đi qua được gần như mọi mạng. Tường lửa doanh nghiệp, NAT của nhà mạng, proxy trong trường học đều hiểu TCP. Một số mạng chặn hoặc giới hạn UDP vì khó theo dõi trạng thái. Ứng dụng muốn chạy ở khắp nơi thường có đường lùi về TCP.
Kiểm soát tắc nghẽn bảo vệ cả mạng chung. TCP tự giảm tốc khi phát hiện mất gói, nên hàng triệu kết nối cùng chia sẻ một đường trục mà không làm nó sụp. Ứng dụng tự chế trên UDP mà quên phần này sẽ chiếm băng thông của người khác.
Vì sao DNS, gọi thoại, game và QUIC chọn UDP
Giao dịch một hỏi một đáp, gói nhỏ. Truy vấn DNS điển hình chỉ vài chục byte. Bắt tay ba bước để gửi vài chục byte là lãng phí; nếu gói hỏi bị mất, phần mềm phân giải chỉ cần hỏi lại sau một khoảng chờ ngắn. DNS vẫn dùng TCP cổng 53 khi câu trả lời quá lớn hoặc khi đồng bộ cả vùng giữa các máy chủ.
Dữ liệu cũ mất giá trị rất nhanh. Trong cuộc gọi hay trận game, vị trí nhân vật cách đây nửa giây không còn ý nghĩa. Ứng dụng muốn gói mới nhất tới ngay, gói cũ bị mất thì bỏ qua hoặc nội suy, thay vì đứng chờ truyền lại như TCP bắt buộc.
Muốn tự quyết cách tin cậy. Nhiều giao thức hiện đại cần một phần tin cậy nhưng không cần đúng mọi thứ TCP làm, hoặc cần làm khác đi. QUIC là ví dụ rõ nhất: nó dựng lại toàn bộ cơ chế tin cậy, thứ tự và kiểm soát tắc nghẽn ngay phía trên UDP, để tránh chặn đầu hàng giữa các luồng và để cập nhật được mà không chờ nhân hệ điều hành.
Gửi một lần tới nhiều nơi. Phát đa hướng (multicast) và quảng bá (broadcast) trong mạng nội bộ chỉ làm được với UDP, vì TCP luôn là kết nối giữa đúng hai đầu. Các giao thức tìm thiết bị trong mạng nhà hay mạng văn phòng dựa nhiều vào đặc điểm này.
Chọn TCP hay UDP cho ứng dụng của bạn: năm câu hỏi
Nếu bạn đang viết một chương trình mạng, đi qua năm câu hỏi dưới đây theo thứ tự. Phần lớn trường hợp dừng ở câu một hoặc hai.
- Có thư viện hay giao thức tầng trên sẵn chưa (HTTP, gRPC, WebSocket, QUIC)? Nếu có, dùng nó và để nó chọn tầng giao vận; tự làm từ socket thô hiếm khi đáng.
- Mất một phần dữ liệu có chấp nhận được không? Không chấp nhận được thì nghiêng hẳn về TCP, hoặc một giao thức trên UDP đã lo phần tin cậy như QUIC.
- Dữ liệu tới trễ có còn dùng được không? Nếu trễ coi như vô dụng (âm thanh, hình ảnh trực tiếp, trạng thái game), UDP kèm cơ chế bù mất gói ở tầng ứng dụng thường hợp hơn.
- Mạng của người dùng có chặn UDP không? Nếu khách hàng là doanh nghiệp hay trường học, chuẩn bị đường lùi về TCP, vì nhiều tường lửa chỉ mở một số cổng TCP.
- Có cần gửi tới nhiều máy cùng lúc trong mạng nội bộ không? Nếu có, chỉ UDP làm được; khi đó tự thiết kế phần đánh số và phát hiện mất gói nếu cần.
Một sai lầm hay gặp ở người mới: chọn UDP "cho nhanh" rồi lần lượt tự viết báo nhận, truyền lại, sắp xếp thứ tự, và cuối cùng có một phiên bản TCP kém hơn, thiếu kiểm soát tắc nghẽn. UDP chỉ nhanh hơn khi bạn thật sự bỏ được một phần những đảm bảo đó, chứ không phải vì bản thân nó chạy nhanh hơn trên dây.
Câu hỏi thường gặp
TCP có nhanh hơn hay chậm hơn UDP?
Trên cùng đường truyền, từng bit đi với tốc độ như nhau. TCP mất thêm thời gian bắt tay, chờ báo nhận và tự giảm tốc khi có mất gói, nên độ trễ ban đầu và khi mạng xấu thường cao hơn. Với tải tệp lớn trên mạng tốt, TCP vẫn đạt gần hết băng thông.
UDP có hoàn toàn không tin cậy không?
Bản thân UDP không báo nhận, không truyền lại, không sắp xếp. Nhưng ứng dụng chạy trên UDP có thể tự thêm những thứ đó ở mức cần thiết. QUIC, các giao thức gọi video và nhiều game đều làm vậy, chỉ là theo cách hợp với nhu cầu riêng.
Một ứng dụng có dùng cả TCP và UDP cùng lúc được không?
Được và khá phổ biến. Một trò chơi trực tuyến có thể đăng nhập, mua vật phẩm qua TCP, còn gửi vị trí nhân vật qua UDP. DNS cũng dùng UDP cho truy vấn thường và TCP khi câu trả lời lớn. Hai giao thức có không gian cổng riêng, cùng số cổng vẫn không lẫn nhau.
Checksum của TCP và UDP có đủ để chống giả mạo dữ liệu không?
Không. Checksum chỉ là tổng kiểm tra 16 bit để phát hiện lỗi ngẫu nhiên trên đường truyền, ai cũng tính lại được sau khi sửa gói. Muốn chống sửa đổi và nghe lén phải dùng mã hoá và xác thực như TLS hoặc tầng mã hoá tích hợp sẵn trong QUIC.
Vì sao gọi TCP là dòng byte còn UDP là datagram?
TCP coi dữ liệu là một chuỗi byte liền mạch, có thể cắt hay gộp tuỳ ý khi gửi, nên không giữ ranh giới giữa các lần ghi. UDP gửi từng gói độc lập, mỗi lần gửi là một gói, bên nhận đọc nguyên gói đó. Khác biệt này quyết định cách bạn tách thông điệp trong mã.
Học TCP và UDP nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng việc bắt gói tin khi mở một trang web và khi tra một tên miền trên chính máy của bạn, rồi so phần đầu hai loại gói. Sau đó đọc tiếp về bắt tay ba bước, số thứ tự và báo nhận, cửa sổ trượt và kiểm soát tắc nghẽn theo thứ tự đó.