HTTP/1.1 và HTTP/2 nói cùng một ngôn ngữ (phương thức, header, mã trạng thái giống hệt) nhưng chở nó theo hai cách khác nhau. HTTP/1.1 gửi thông điệp dạng chữ, mỗi kết nối chỉ xử lý một yêu cầu tại một thời điểm, nên trình duyệt phải mở nhiều kết nối song song. HTTP/2 cắt thông điệp thành khung nhị phân, cho nhiều yêu cầu chạy xen kẽ trên cùng một kết nối, và nén header. Trang web không phải sửa gì để chuyển sang HTTP/2; trình duyệt và máy chủ tự thoả thuận.
Bài này kể lại vấn đề mà HTTP/2 sinh ra để giải: từ kết nối giữ sống của HTTP/1.1 đến hiện tượng nghẽn đầu hàng và các mẹo chữa cháy. Sau đó đi vào cấu trúc khung, luồng, nén HPACK, và dừng ở chỗ HTTP/2 vẫn chưa giải được, cũng là lý do HTTP/3 ra đời. Phần QUIC thuộc danh mục tầng giao vận nên chỉ được nhắc ngắn.
Từ mỗi yêu cầu một kết nối tới kết nối giữ sống
Hình dung bạn cần hỏi tổng đài mười câu. HTTP/1.0 bắt bạn gọi, hỏi một câu, cúp máy, rồi gọi lại cho câu tiếp theo. Mỗi lần gọi tốn thời gian quay số và chờ nhấc máy, tức là bắt tay TCP, cộng thêm bắt tay TLS nếu có. Với trang web cần hàng chục tệp, phần lớn thời gian trôi vào việc gọi lại chứ không phải nói chuyện.
HTTP/1.1 đổi mặc định thành kết nối bền (persistent connection), quen gọi là kết nối giữ sống: sau một cặp yêu cầu và phản hồi, kết nối vẫn mở để dùng cho yêu cầu tiếp theo. Bên nào muốn đóng thì gửi Connection: close. Ở HTTP/1.0, một số phần mềm đã làm điều tương tự bằng header Connection: keep-alive không chính thức, và cái tên keep-alive bám lại tới bây giờ.
Kết nối bền tiết kiệm bắt tay, và còn một lợi ích ít người để ý: TCP tăng tốc dần theo cơ chế khởi động chậm, nên một kết nối đã chạy một lúc truyền nhanh hơn kết nối mới mở. Đổi lại, máy chủ phải giữ tài nguyên cho các kết nối đang nhàn rỗi, nên thường đặt một thời gian chờ, hết hạn thì đóng. Kết nối bị máy chủ đóng đúng lúc trình duyệt vừa gửi yêu cầu mới là một nguyên nhân kinh điển của lỗi chập chờn, và là lý do phần mềm chỉ tự gửi lại khi yêu cầu luỹ đẳng.
Nghẽn đầu hàng ở HTTP/1.1 và các mẹo chữa cháy
Kết nối bền vẫn có một giới hạn: trên một kết nối HTTP/1.1, phản hồi phải về theo đúng thứ tự yêu cầu, và trên thực tế trình duyệt chỉ gửi yêu cầu kế tiếp khi phản hồi trước đã về xong. Một phản hồi chậm, như một ảnh lớn hay một API tính lâu, chặn mọi thứ đứng sau nó. Hiện tượng này gọi là nghẽn đầu hàng (head-of-line blocking), giống một quầy thu ngân chỉ có một hàng, người đầu hàng mua nhiều thì cả hàng phải chờ.
Đặc tả HTTP/1.1 có cơ chế gửi nối đuôi (pipelining): gửi liền nhiều yêu cầu không chờ phản hồi. Nhưng phản hồi vẫn phải về theo thứ tự, nên nghẽn đầu hàng chỉ dời từ phía gửi sang phía nhận. Thêm vào đó, nhiều proxy và máy chủ cũ xử lý nối đuôi sai, nên các trình duyệt lớn đều tắt nó mặc định. Cơ chế này gần như chỉ còn trên giấy.
Thế là cả ngành nghĩ ra mẹo. Trình duyệt mở khoảng sáu kết nối song song tới mỗi tên máy, một con số quy ước chứ không nằm trong đặc tả hiện hành. Nhà phát triển thì chia tên miền (domain sharding), đặt ảnh ở nhiều tên máy phụ để được thêm kết nối; ghép tệp, gộp hàng chục tệp JavaScript, CSS thành một; ghép ảnh nhỏ thành một tấm lớn rồi cắt bằng CSS; nhúng thẳng ảnh nhỏ vào HTML. Mẹo nào cũng có cái giá: thêm bắt tay, khó lưu đệm từng phần, một thay đổi nhỏ làm hỏng bản lưu của cả gói. HTTP/2 sinh ra để những mẹo này không còn cần thiết.
HTTP/2 đóng gói thông điệp thành khung nhị phân
Thay đổi nền tảng của HTTP/2 là bỏ định dạng chữ. Mọi thứ trên kết nối được cắt thành khung (frame) có cấu trúc cố định. Theo RFC 9113, mỗi khung mở đầu bằng một phần đầu dài 9 byte:
- Độ dài: 24 bit, cho biết phần dữ liệu của khung dài bao nhiêu byte. Mặc định tối đa 16.384 byte, hai bên có thể thoả thuận lớn hơn.
- Loại khung: 8 bit. Các loại chính là DATA chở thân, HEADERS chở khối header, SETTINGS trao đổi tham số, WINDOW_UPDATE điều khiển luồng, RST_STREAM huỷ một luồng, PING đo kết nối, GOAWAY báo sắp đóng kết nối, cùng PRIORITY, PUSH_PROMISE và CONTINUATION.
- Cờ: 8 bit, ý nghĩa tuỳ loại khung, ví dụ cờ END_STREAM báo đây là khung cuối của luồng, END_HEADERS báo khối header đã trọn.
- Một bit dự trữ và mã luồng: 31 bit, cho biết khung thuộc về luồng nào. Mã 0 dành cho khung điều khiển cả kết nối.
Mở đầu kết nối, phía khách gửi một chuỗi cố định gọi là lời mở đầu kết nối, rồi hai bên trao đổi khung SETTINGS. Trên thực tế, trình duyệt chỉ dùng HTTP/2 qua TLS, thoả thuận bằng phần mở rộng ALPN với mã định danh h2 ngay trong lúc bắt tay TLS, nên không tốn thêm lượt đi về nào. Cách nâng cấp từ HTTP/1.1 thường bằng header Upgrade cho HTTP/2 không mã hoá đã bị RFC 9113 bỏ.
Đa luồng: nhiều yêu cầu chạy xen kẽ trên một kết nối
Mỗi cặp yêu cầu và phản hồi trong HTTP/2 là một luồng (stream) có mã riêng; luồng do phía khách mở mang số lẻ. Vì mọi khung đều ghi mã luồng, khung của nhiều luồng có thể xen kẽ nhau trên cùng một kết nối: vài khung của tệp CSS, rồi vài khung của ảnh, rồi khung của một phản hồi API. Bên nhận ghép lại theo mã luồng. Quay lại hình ảnh quầy thu ngân: giờ một quầy phục vụ xen kẽ nhiều khách, ai có món nào xong trước thì giao trước.
Kết quả là một kết nối duy nhất đủ cho cả trang, không còn giới hạn sáu kết nối, và phản hồi chậm không chặn phản hồi nhanh ở tầng HTTP. Luồng còn có thể bị huỷ riêng bằng RST_STREAM, ví dụ khi người dùng cuộn qua một ảnh chưa tải xong, mà không phải đóng cả kết nối như ở HTTP/1.1. Mỗi luồng và cả kết nối đều có điều khiển luồng riêng bằng khung WINDOW_UPDATE, để bên nhận chậm không bị tràn bộ đệm.
Khi nhiều luồng cùng chờ, nên ưu tiên luồng nào? HTTP/2 ban đầu có một sơ đồ ưu tiên dạng cây phụ thuộc khá phức tạp; thực tế triển khai không đồng đều, và RFC 9113 đã bỏ nó. Thay vào đó là sơ đồ ưu tiên mở rộng trong RFC 9218, đơn giản hơn, dùng chung cho cả HTTP/3. Bản thân khả năng mở nhiều luồng rẻ cũng có mặt trái: cuối năm 2023, một kiểu tấn công từ chối dịch vụ lợi dụng việc mở rồi huỷ luồng liên tục đã buộc nhiều phần mềm máy chủ vá giới hạn cách đếm luồng.
Nén header bằng HPACK
Ở HTTP/1.1, mỗi yêu cầu gửi lại nguyên chuỗi header: User-Agent dài, Accept, Cookie, giống hệt nhau từ yêu cầu này sang yêu cầu khác. Với trang có hàng trăm yêu cầu nhỏ, header có thể nặng hơn cả nội dung. HTTP/2 nén header bằng HPACK, mô tả trong RFC 7541.
HPACK có ba công cụ. Bảng tĩnh gồm 61 cặp tên và giá trị hay gặp, như :method GET hay :status 200, gửi bằng một chỉ số nhỏ. Bảng động mà hai bên cùng xây dần trong suốt kết nối: header vừa gửi được thêm vào bảng, lần sau chỉ cần gửi chỉ số. Mã Huffman tĩnh để nén các chuỗi chữ còn lại. Nhờ bảng động, chuỗi User-Agent hay cookie dài chỉ tốn đầy đủ ở lần đầu, các lần sau còn một hai byte.
Vì sao không dùng luôn nén gzip cho header? Vì năm 2012, kiểu tấn công CRIME cho thấy nén chung dữ liệu bí mật với dữ liệu kẻ tấn công điều khiển được qua TLS có thể làm lộ bí mật qua độ dài sau nén. HPACK được thiết kế để hạn chế rò rỉ kiểu đó, chẳng hạn cho phép đánh dấu một header là không bao giờ được đưa vào bảng động. HTTP/3 dùng một biến thể tên QPACK, điều chỉnh để chịu được việc các luồng đến không theo thứ tự.
HTTP/1.1 và HTTP/2 đặt cạnh nhau
Bảng tóm tắt khác biệt theo từng khía cạnh. Phần ngữ nghĩa ở dòng đầu là lý do việc chuyển đổi gần như trong suốt với ứng dụng:
| Khía cạnh | HTTP/1.1 | HTTP/2 |
|---|---|---|
| Ngữ nghĩa | Phương thức, header, mã trạng thái theo RFC 9110 | Giống hệt |
| Định dạng trên dây | Văn bản, dòng kết thúc bằng CR LF | Khung nhị phân, phần đầu 9 byte |
| Song song | Một yêu cầu tại một thời điểm mỗi kết nối, mở nhiều kết nối | Nhiều luồng xen kẽ trên một kết nối |
| Header | Gửi nguyên văn mỗi lần | Nén bằng HPACK, tên viết thường, có trường giả |
| Huỷ một yêu cầu | Phải đóng kết nối | RST_STREAM huỷ riêng một luồng |
| Mã hoá | Tuỳ chọn | Không bắt buộc theo đặc tả, nhưng trình duyệt chỉ dùng qua TLS |
| Mẹo tối ưu cũ | Chia tên miền, ghép tệp có ích | Thường không cần, có khi phản tác dụng |
Dòng cuối là điều nhiều trang chuyển sang HTTP/2 hay bỏ sót: chia tài nguyên ra nhiều tên máy giờ lại làm mất lợi thế một kết nối duy nhất, thêm bắt tay DNS và TLS. Gộp hàng trăm tệp nhỏ thành một gói lớn cũng không còn cần thiết như trước, dù vẫn có lý do khác để gộp vừa phải.
Điều HTTP/2 chưa giải được, và vì sao có HTTP/3
HTTP/2 xoá nghẽn đầu hàng ở tầng HTTP nhưng còn nguyên nghẽn đầu hàng ở tầng TCP. TCP giao dữ liệu cho ứng dụng đúng thứ tự byte; khi một gói tin bị mất, mọi byte phía sau phải chờ gói đó được truyền lại, kể cả byte thuộc những luồng HTTP/2 chẳng liên quan. Trên mạng ổn định, chuyện này hiếm khi đáng kể. Trên mạng di động chập chờn có tỷ lệ mất gói cao, một kết nối HTTP/2 duy nhất đôi khi chịu thiệt hơn sáu kết nối HTTP/1.1, vì một gói mất làm đứng cả trang.
Một thử nghiệm khác của HTTP/2 cũng không đi tới đâu: đẩy từ máy chủ (server push), cho máy chủ chủ động gửi tài nguyên trước khi trình duyệt xin. Trên thực tế máy chủ khó biết trình duyệt đã có sẵn tài nguyên trong bộ nhớ đệm hay chưa, nên đẩy thường lãng phí. Các trình duyệt lớn đã gỡ hỗ trợ, và mã 103 Early Hints được dùng thay: máy chủ chỉ gợi ý, trình duyệt tự quyết có tải hay không.
Để giải tận gốc nghẽn ở tầng giao vận, HTTP/3 chuyển sang chạy trên QUIC, giao thức đặt trên UDP, có luồng độc lập ngay ở tầng giao vận: mất một gói chỉ làm chậm luồng chứa gói đó. Ngữ nghĩa HTTP vẫn y nguyên, khung HTTP/3 tương tự HTTP/2 nhưng giao phần luồng và điều khiển luồng cho QUIC. Cách QUIC bắt tay và truyền lại được giải thích trong danh mục TCP, UDP và QUIC.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một trang đang dùng HTTP/2?
Trong công cụ nhà phát triển của trình duyệt, thẻ Network có thể bật thêm cột Protocol; giá trị h2 là HTTP/2, h3 là HTTP/3, http/1.1 là phiên bản cũ. Trên dòng lệnh, curl kèm tuỳ chọn yêu cầu HTTP/2 và chế độ in chi tiết sẽ cho thấy phiên bản đã thoả thuận qua ALPN, nếu bản curl được biên dịch có hỗ trợ.
Bật HTTP/2 có cần sửa mã nguồn trang web không?
Không cần, vì ngữ nghĩa không đổi. Việc bật nằm ở phần mềm máy chủ web, proxy ngược hoặc mạng phân phối nội dung, và gần như luôn đòi hỏi đã có HTTPS. Sau khi bật, đáng xem lại các mẹo tối ưu cũ như chia tên miền, vì chúng có thể đang làm chậm trang.
HTTP/2 có nhanh hơn trong mọi trường hợp không?
Không. Với trang có nhiều tài nguyên nhỏ trên mạng ổn định, HTTP/2 thường nhanh hơn rõ. Với một tệp lớn duy nhất, khác biệt không đáng kể. Trên mạng mất gói nhiều, nghẽn ở tầng TCP có thể làm HTTP/2 kém hơn nhiều kết nối HTTP/1.1. Đo trên điều kiện thật của người dùng là cách duy nhất để biết.
Giữa proxy ngược và máy chủ ứng dụng có cần HTTP/2 không?
Không bắt buộc. Rất nhiều hệ thống nhận HTTP/2 hoặc HTTP/3 từ trình duyệt ở proxy ngược, rồi nói HTTP/1.1 với máy chủ ứng dụng trong mạng nội bộ, nơi độ trễ thấp và kết nối được giữ sống sẵn. HTTP/2 ở chặng trong có ích khi cần gRPC hoặc số kết nối nội bộ quá lớn.
Vì sao HTTP/2 vẫn giữ HTTP/1.1 làm phương án dự phòng?
Vì không phải bên nào cũng hỗ trợ HTTP/2: thiết bị cũ, proxy doanh nghiệp, công cụ đơn giản. Thoả thuận qua ALPN cho phép hai bên chọn h2 nếu cùng hỗ trợ, không thì rơi về http/1.1 mà không tốn thêm lượt đi về. Nhờ vậy việc nâng cấp diễn ra dần dần mà không làm gãy ai.
Kết nối giữ sống của HTTP/1.1 còn ý nghĩa gì khi đã có HTTP/2?
Vẫn còn. HTTP/1.1 đang chạy ở rất nhiều nơi, đặc biệt giữa các máy chủ với nhau và trong thiết bị nhúng, và ở đó kết nối giữ sống là thứ quyết định hiệu năng. Cấu hình thời gian chờ nhàn rỗi và số yêu cầu tối đa mỗi kết nối vẫn là việc quen thuộc của người vận hành.