Cookie là một mẩu dữ liệu nhỏ máy chủ gửi cho trình duyệt qua header Set-Cookie, để trình duyệt cất lại và tự động gửi trả qua header Cookie ở những yêu cầu sau tới cùng phạm vi. Nhờ cơ chế này, một giao thức không trạng thái như HTTP vẫn làm được giỏ hàng, giữ đăng nhập và nhớ ngôn ngữ đã chọn. Cookie không phải chương trình, không tự chạy, chỉ là cặp tên và giá trị kèm vài thuộc tính quy định nó được gửi tới đâu, trong bao lâu.
Bài này đi theo vòng đời một cookie, giải thích từng thuộc tính của Set-Cookie, làm rõ chuyện phạm vi Domain và Path, SameSite và cookie bên thứ ba, rồi mô tả phiên đăng nhập dựa trên cookie vận hành bên trong ra sao. Phần quy định pháp lý về thu thập dữ liệu cá nhân bằng cookie nằm ngoài phạm vi bài; ở đây chỉ bàn cơ chế giao thức.
Cookie giống tấm vé gửi xe
Bạn gửi xe máy ở chợ. Người giữ xe đưa một tấm vé ghi số, còn chiếc xe nằm trong bãi. Mỗi lần quay lại, bạn chìa vé, người giữ xe đối chiếu số rồi trả đúng xe. Tấm vé tự nó không chứa chiếc xe; nó chỉ là chìa khoá để tra. Mất vé thì phiền, bị người khác nhặt được vé thì họ có thể lấy xe của bạn. Cookie phiên đăng nhập vận hành y như vậy, kể cả phần rủi ro.
Trong HTTP, người giữ xe là máy chủ, tấm vé là cookie chứa một mã phiên ngẫu nhiên, còn bãi xe là kho phiên phía máy chủ ghi rằng mã đó thuộc về tài khoản nào, giỏ hàng có gì. Trình duyệt là người giữ vé hộ bạn và có kỷ luật: nó chỉ chìa vé ở đúng bãi đã phát, đúng khu vực đã ghi, và bỏ vé đi khi hết hạn.
Không phải cookie nào cũng là vé tra cứu. Có cookie mang thẳng giá trị, như mã ngôn ngữ vi hay en, hoặc một gói dữ liệu đã được máy chủ ký để chống sửa. Cách nào thì nguyên tắc chung vẫn là: cookie đi theo mọi yêu cầu phù hợp phạm vi, nên nó nên nhỏ, và dữ liệu nhạy cảm không nên đặt trực tiếp trong đó vì người dùng đọc được.
Vòng đời của một cookie, từng bước
Đặc tả cookie hiện hành là RFC 6265, năm 2011, và đang được IETF soạn bản sửa đổi để đưa SameSite cùng các quy tắc mới vào. Vòng đời cơ bản của một cookie như sau:
- Máy chủ gửi phản hồi có dòng Set-Cookie: ngonngu=vi; Path=/; Max-Age=31536000. Mỗi cookie một dòng Set-Cookie riêng.
- Trình duyệt kiểm cookie có hợp lệ không: thuộc tính Domain có khớp với trang đang trả lời không, có thuộc tính Secure mà lại đến qua HTTP thường không. Hợp lệ thì cất vào kho, gắn với tên miền và đường dẫn.
- Ở mỗi yêu cầu sau, trình duyệt chọn ra những cookie khớp tên máy, đường dẫn, giao thức và chính sách SameSite, rồi ghép chúng vào một header Cookie: ngonngu=vi; phien=7f3a. Chỉ có tên và giá trị được gửi đi; máy chủ không nhận lại thuộc tính.
- Máy chủ muốn sửa thì gửi Set-Cookie mới cùng tên, cùng Domain và Path; bản mới đè bản cũ.
- Cookie hết hạn theo Expires hoặc Max-Age thì trình duyệt tự xoá. Muốn xoá chủ động, máy chủ gửi lại cookie cùng tên với Max-Age=0 hoặc một Expires trong quá khứ.
- Cookie không có Expires lẫn Max-Age là cookie phiên, tồn tại tới khi phiên trình duyệt kết thúc. Lưu ý một số trình duyệt có tính năng khôi phục phiên nên cookie loại này có thể sống lâu hơn bạn nghĩ.
Điểm hay bị quên ở bước ba: máy chủ chỉ thấy tên và giá trị, nên không có cách nào biết một cookie được đặt với thuộc tính gì, hết hạn khi nào, nếu không tự ghi lại ở phía mình.
Các thuộc tính của Set-Cookie
Phần sau dấu chấm phẩy đầu tiên trong Set-Cookie là các thuộc tính. Chúng không bao giờ được gửi trả lại, nhưng quyết định toàn bộ hành vi của cookie:
| Thuộc tính | Tác dụng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Expires | Mốc ngày giờ hết hạn | Tính theo đồng hồ máy người dùng, có thể lệch. |
| Max-Age | Số giây còn sống kể từ lúc nhận | Được ưu tiên hơn Expires nếu có cả hai. |
| Domain | Mở rộng phạm vi sang tên miền con | Bỏ trống thì cookie chỉ gửi về đúng tên máy đã đặt. |
| Path | Giới hạn theo tiền tố đường dẫn | Không phải ranh giới bảo mật. |
| Secure | Chỉ gửi qua kết nối mã hoá | Nên bật cho mọi cookie quan trọng. |
| HttpOnly | Mã JavaScript trên trang không đọc được | Giảm thiệt hại khi trang bị chèn mã độc. |
| SameSite | Strict, Lax hoặc None: có gửi kèm yêu cầu khởi phát từ trang khác không | None bắt buộc đi cùng Secure. |
Ngoài thuộc tính còn có hai tiền tố tên đáng biết. Cookie tên bắt đầu bằng __Secure- chỉ được đặt khi có Secure và đến qua kết nối mã hoá. Cookie tên bắt đầu bằng __Host- còn chặt hơn: phải có Secure, không được có Domain, Path phải là dấu gạch chéo. Tiền tố __Host- vì thế khoá cookie vào đúng một tên máy, tên miền con không thể đặt đè.
Phạm vi Domain và Path: cookie được gửi tới đâu
Khi Set-Cookie không có Domain, cookie là chỉ của tên máy (host-only): đặt bởi shop.vidu.vn thì chỉ gửi về shop.vidu.vn, không gửi cho vidu.vn hay blog.vidu.vn. Khi có Domain=vidu.vn, cookie được gửi cho vidu.vn và mọi tên miền con của nó. Nhiều người tưởng ghi Domain là để thu hẹp, thật ra ngược lại: ghi Domain là mở rộng.
Một trang không được đặt cookie cho tên miền không thuộc về mình, và cũng không được đặt cho cả một hậu tố công cộng như .vn hay .com.vn, nếu không thì mọi trang dưới hậu tố đó dùng chung cookie. Trình duyệt dựa vào một danh sách hậu tố công cộng do cộng đồng duy trì để biết đâu là ranh giới. Danh sách này cũng là lý do hai trang a.github.io và b.github.io được coi là hai trang khác nhau.
Path lọc theo tiền tố đường dẫn: Path=/quan-tri thì cookie chỉ đi kèm yêu cầu tới /quan-tri và bên dưới. Nhưng Path không phải ranh giới bảo mật. Mã chạy trên một trang cùng nguồn ở đường dẫn khác vẫn có cách tiếp cận cookie đó, vì chính sách cùng nguồn của trình duyệt không xét đường dẫn. Muốn cô lập thật, hãy tách sang tên máy khác.
Một chi tiết nữa: cookie không phân biệt cổng. Cookie đặt bởi một ứng dụng chạy ở cổng 8080 sẽ được gửi cho ứng dụng ở cổng 3000 trên cùng tên máy. Trên máy phát triển, đây là nguồn của những lỗi đăng nhập rất khó hiểu khi chạy nhiều dự án cùng lúc trên localhost.
SameSite, cookie bên thứ nhất và cookie bên thứ ba
Mỗi khi một trang nhúng tài nguyên hoặc gửi yêu cầu tới một trang khác, trình duyệt phải quyết định có gửi kèm cookie của trang đích hay không. Thuộc tính SameSite trả lời câu hỏi đó. Với Strict, cookie chỉ được gửi khi yêu cầu khởi phát từ chính trang đó. Với Lax, cookie còn được gửi khi người dùng bấm liên kết từ trang khác để chuyển hẳn sang trang này bằng GET, nhưng không gửi kèm khung nhúng, ảnh hay biểu mẫu POST từ trang khác. Với None, cookie được gửi trong mọi ngữ cảnh, và phải kèm Secure.
Chữ "site" ở đây rộng hơn "nguồn" (origin): hai tên shop.vidu.vn và blog.vidu.vn khác nguồn nhưng cùng site, vì cùng tên miền đăng ký vidu.vn. Một số trình duyệt, trong đó có Chrome từ năm 2020, coi cookie không ghi SameSite như Lax. SameSite là một lớp phòng thủ hiệu quả trước tấn công giả mạo yêu cầu liên trang (CSRF), kiểu tấn công lợi dụng việc trình duyệt tự gửi cookie khi một trang lạ âm thầm gửi biểu mẫu tới trang bạn đang đăng nhập.
Cookie bên thứ ba là cookie thuộc về một trang khác với trang trên thanh địa chỉ, thường đến từ nội dung nhúng như khung quảng cáo hay nút mạng xã hội. Vì cùng một bên nhúng xuất hiện trên rất nhiều trang, cookie của họ cho phép ghép lịch sử duyệt web của một người qua các trang. Các trình duyệt đã siết loại cookie này ở mức độ khác nhau, có nơi chặn mặc định, có nơi chia ngăn theo trang cấp cao nhất, và chính sách vẫn đang thay đổi; khi viết trang phụ thuộc vào nó, hãy kiểm hiện trạng của từng trình duyệt.
Phiên đăng nhập dựa trên cookie hoạt động ra sao
Khi bạn đăng nhập thành công, máy chủ sinh một mã phiên ngẫu nhiên đủ dài để không ai đoán được, lưu vào kho phiên kèm mã tài khoản, rồi gửi về bằng Set-Cookie có Secure, HttpOnly và một giá trị SameSite phù hợp. Từ đó, mỗi yêu cầu mang cookie này được máy chủ tra kho để biết bạn là ai. Đăng xuất đúng cách là xoá bản ghi trong kho phiên, không chỉ xoá cookie ở trình duyệt; nếu chỉ xoá cookie, ai đã chép được mã phiên vẫn dùng tiếp được.
Cách thứ hai là cookie mang dữ liệu đã ký: máy chủ đóng gói mã tài khoản và thời hạn vào cookie, kèm chữ ký số để phát hiện sửa đổi. Máy chủ không cần kho phiên, dễ chạy trên nhiều máy, nhưng phải chấp nhận rằng dữ liệu trong cookie đọc được nếu không mã hoá, và rất khó thu hồi một phiên trước hạn. Mỗi cách có chỗ hợp riêng, nhiều hệ thống kết hợp cả hai.
Hai thói quen tốt ở phía máy chủ giúp phiên khó bị chiếm. Thứ nhất, đổi mã phiên ngay sau khi đăng nhập, để một mã phiên bị gài sẵn từ trước không trở thành phiên đã đăng nhập; kiểu tấn công này gọi là cố định phiên. Thứ hai, đặt thời hạn hợp lý và hết hạn phía máy chủ khi không hoạt động. HttpOnly không ngăn được mã độc gửi yêu cầu thay bạn, nhưng ngăn nó đọc mã phiên mang ra ngoài, nên vẫn là thuộc tính nên bật mặc định.
Giới hạn của cookie và vài hiểu lầm
Kích thước nhỏ. RFC 6265 chỉ yêu cầu trình duyệt hỗ trợ tối thiểu khoảng 4.096 byte cho mỗi cookie, 50 cookie cho mỗi tên miền, 3.000 cookie tổng cộng. Trình duyệt thật thường cho nhiều hơn, nhưng thiết kế dựa trên ngưỡng tối thiểu thì không bao giờ vấp.
Đi theo mọi yêu cầu. Cookie được gửi kèm cả yêu cầu ảnh, CSS, JavaScript cùng tên máy. Mười cookie dài gắn trên tên miền chính nghĩa là hàng trăm yêu cầu tài nguyên tĩnh đều chở thêm chừng ấy byte. Đây là lý do có trang đặt tài nguyên tĩnh ở tên máy riêng không có cookie.
Cookie không phải virus. Cookie là dữ liệu thụ động, không chạy được. Mối lo thật về cookie là quyền riêng tư (theo dõi qua nhiều trang) và an ninh phiên (bị đánh cắp mã phiên), không phải chuyện lây nhiễm.
Cookie khác bộ nhớ cục bộ của trình duyệt. localStorage cũng lưu dữ liệu theo trang nhưng không tự gửi lên máy chủ; mã JavaScript phải chủ động đọc và gửi. Mã độc trên trang đọc được localStorage, trong khi cookie HttpOnly thì không, nên lưu mã đăng nhập vào localStorage là một đánh đổi cần cân nhắc.
Xoá cookie thì bị đăng xuất. Vì mã phiên nằm trong cookie, xoá cookie của một trang là mất vé gửi xe: máy chủ không còn nhận ra bạn. Dữ liệu tài khoản phía máy chủ không mất, chỉ cần đăng nhập lại.
Câu hỏi thường gặp
Cookie được lưu ở đâu trên máy?
Mỗi trình duyệt lưu cookie trong kho riêng thuộc hồ sơ người dùng, thường là một tệp cơ sở dữ liệu nhỏ, có trình duyệt mã hoá giá trị bằng khoá của hệ điều hành. Bạn xem được danh sách cookie của trang đang mở trong công cụ nhà phát triển, mục lưu trữ của ứng dụng, và xoá từng cái ở đó.
Cookie phiên và cookie lâu dài khác nhau thế nào?
Cookie phiên không có Expires hay Max-Age, nên trình duyệt chỉ giữ tới khi phiên duyệt web kết thúc. Cookie lâu dài có thời hạn rõ ràng và sống qua lần tắt mở trình duyệt. Tên gọi cookie phiên dễ gây nhầm với phiên đăng nhập: cookie chứa mã phiên đăng nhập có thể là loại lâu dài, như khi bạn chọn ghi nhớ đăng nhập.
Vì sao đăng nhập ở tên miền chính mà tên miền con vẫn đòi đăng nhập?
Thường vì cookie phiên được đặt dạng chỉ của tên máy, không có thuộc tính Domain, nên không được gửi sang tên miền con. Muốn dùng chung, máy chủ phải đặt Domain bằng tên miền gốc. Đánh đổi là mọi tên miền con, kể cả tên miền con ít được bảo vệ, đều nhận được cookie đó.
Ứng dụng di động có dùng cookie không?
Có thể có. Thư viện HTTP trong ứng dụng di động thường có kho cookie riêng và xử lý Set-Cookie giống trình duyệt nếu được bật. Nhưng nhiều ứng dụng chọn gửi mã truy cập trong header Authorization thay vì cookie, vì dễ kiểm soát hơn và không cần các quy tắc phạm vi vốn sinh ra cho trình duyệt.
Có thể đặt cookie bằng JavaScript không?
Có, qua thuộc tính document.cookie, với cùng cú pháp như Set-Cookie trừ HttpOnly: mã JavaScript không thể đặt hoặc đọc cookie HttpOnly. Cookie đặt bằng JavaScript vẫn được gửi lên máy chủ theo quy tắc phạm vi như bình thường. Một số trình duyệt rút ngắn thời hạn tối đa của cookie đặt bằng JavaScript để hạn chế theo dõi.
Tắt hẳn cookie trong trình duyệt thì sao?
Phần lớn trang cần đăng nhập sẽ không hoạt động, vì máy chủ không giữ được phiên. Giỏ hàng, lựa chọn ngôn ngữ cũng bị quên ở mỗi lần tải trang. Cách cân bằng hơn là chặn cookie bên thứ ba và xoá cookie định kỳ, giữ lại cookie của những trang bạn dùng thường xuyên.