Bắt tay ba bước là cách TCP mở một kết nối: máy khách gửi gói SYN, máy chủ đáp SYN-ACK, máy khách gửi ACK — sau ba gói này cả hai bên đã biết bên kia sẵn sàng, đã thống nhất số thứ tự khởi đầu của mỗi chiều và một số tuỳ chọn, rồi mới bắt đầu gửi dữ liệu. Ba gói này mất đúng một vòng đi về trước khi byte dữ liệu đầu tiên được phép đi.
Hình dung một cuộc gọi qua bộ đàm ồn: bên A nói "bên A đếm từ 1000, nghe rõ không", bên B đáp "rõ 1000; bên B đếm từ 5000, nghe rõ không", bên A chốt "rõ 5000". Mỗi bên phải nghe được xác nhận của bên kia cho chính con số mình đưa ra. Bài này đi qua từng gói, từng trường thay đổi, các trạng thái kết nối, và vì sao không thể rút xuống hai bước.
Ba gói tin, đọc từng trường một
Gói thứ nhất do máy khách gửi, bật cờ SYN (synchronize). Trường Sequence Number mang số thứ tự ban đầu (ISN) do máy khách chọn, ví dụ giả định là 1000. Gói này không mang dữ liệu ứng dụng, trường Acknowledgment Number chưa có nghĩa vì cờ ACK chưa bật. Vùng tuỳ chọn thường chứa kích thước đoạn tối đa (MSS) máy khách nhận được, hệ số nhân cửa sổ, có hỗ trợ SACK hay không, và dấu thời gian.
Gói thứ hai do máy chủ gửi, bật cùng lúc hai cờ SYN và ACK. Máy chủ chọn ISN riêng của mình, ví dụ 5000, đặt vào Sequence Number. Trường Acknowledgment Number bằng 1001, nghĩa là "đã nhận tới byte 1000, chờ byte 1001". Cờ SYN được tính như chiếm một số thứ tự dù không có byte dữ liệu nào, đó là lý do số báo nhận tăng thêm một. Máy chủ cũng gửi tuỳ chọn của nó, và tuỳ chọn nào cả hai cùng gửi thì mới được dùng.
Gói thứ ba do máy khách gửi, chỉ bật cờ ACK, với Sequence Number 1001 và Acknowledgment Number 5001. Từ đây kết nối được coi là đã thiết lập ở cả hai đầu. Trên thực tế máy khách thường gửi dữ liệu đầu tiên, chẳng hạn bản tin mở đầu của TLS, ngay sau hoặc gộp trong chính gói ACK này, vì chuẩn cho phép gói ACK thứ ba mang dữ liệu.
Vì sao hai bước không đủ
Câu hỏi thường gặp trong phỏng vấn: máy chủ nhận SYN rồi đáp SYN-ACK là đủ biết hai bên thông nhau, cần gì gói thứ ba? Câu trả lời nằm ở chỗ TCP có hai chiều dữ liệu độc lập, mỗi chiều có số thứ tự riêng. Chiều từ máy khách tới máy chủ được xác nhận ở gói hai. Chiều ngược lại, số 5000 của máy chủ, chỉ được xác nhận ở gói ba. Thiếu gói ba, máy chủ không biết số thứ tự của mình đã tới nơi hay chưa.
Lý do thứ hai quan trọng hơn và được nêu từ thiết kế ban đầu của TCP: chống gói SYN cũ lạc đường. Giả sử một gói SYN từ lần kết nối trước bị kẹt đâu đó trong mạng, vài chục giây sau mới tới máy chủ. Nếu chỉ hai bước, máy chủ sẽ mở kết nối, cấp bộ nhớ và chờ dữ liệu từ một máy khách không hề muốn kết nối. Với ba bước, máy khách nhận SYN-ACK không khớp với lần mở nào của mình sẽ đáp bằng gói RST, và máy chủ huỷ trạng thái chờ.
Nói cách khác, gói ba chứng minh máy khách hiện tại vẫn muốn kết nối này và đã thấy đúng số thứ tự của máy chủ. Đó là lượng xác nhận tối thiểu để cả hai bên cùng chắc về hai con số khởi đầu. Bốn bước thì thừa: gói SYN của máy chủ và gói ACK cho SYN của máy khách được gộp chung vào gói hai, nên ba là đủ.
Trạng thái kết nối ở hai đầu trong lúc bắt tay
Mỗi đầu TCP là một máy trạng thái. Lệnh ss -tan trên Linux hay netstat -an trên Windows cho bạn thấy các trạng thái này với kết nối của chính máy mình. Bảng dưới theo dõi một lần mở bình thường:
| Thời điểm | Máy khách | Máy chủ |
|---|---|---|
| Trước khi bắt đầu | CLOSED | LISTEN (đang nghe trên cổng) |
| Sau khi gửi hoặc nhận SYN | SYN-SENT | SYN-RECEIVED, kết nối nằm trong hàng đợi chờ |
| Sau SYN-ACK | ESTABLISHED (ngay khi gửi ACK) | vẫn SYN-RECEIVED |
| Sau ACK thứ ba | ESTABLISHED | ESTABLISHED, chuyển sang hàng đợi chờ ứng dụng nhận |
Phía máy chủ thường có hai hàng đợi: một hàng cho kết nối đang bắt tay dở (mới nhận SYN), một hàng cho kết nối đã xong ba bước nhưng ứng dụng chưa gọi accept() để lấy ra. Khi ứng dụng xử lý chậm, hàng thứ hai đầy, hệ điều hành bắt đầu bỏ qua hoặc từ chối kết nối mới. Từ phía người dùng, hiện tượng này trông giống "máy chủ lúc được lúc không" dù mạng hoàn toàn bình thường. Độ dài hàng đợi do tham số backlog của ứng dụng và giới hạn của nhân hệ điều hành cùng quyết định.
Số thứ tự ban đầu: vì sao không bắt đầu từ 0
Tránh lẫn với kết nối cũ. Nếu mọi kết nối đều bắt đầu từ 0, một gói dữ liệu muộn của kết nối trước, cùng cặp địa chỉ và cổng, có thể rơi đúng vào khoảng số thứ tự của kết nối mới và bị nhận nhầm. Chọn ISN khác nhau cho mỗi lần mở làm khả năng này gần như bằng không.
Chống đoán số để chèn gói. Thời kỳ đầu, nhiều hệ điều hành tăng ISN theo quy luật dễ đoán. Kẻ tấn công không nhìn thấy đường truyền vẫn có thể đoán số và chèn gói giả vào kết nối. Từ đó, cách chọn ISN được khuyến nghị kết hợp đồng hồ với một hàm băm bí mật trên địa chỉ và cổng, để bên ngoài không đoán được.
Số thứ tự là của byte, không phải của gói. ISN 1000 nghĩa là byte dữ liệu đầu tiên mang số 1001. Nếu gói đầu tiên chở 500 byte, gói tiếp theo bắt đầu ở 1501. Công cụ bắt gói thường hiển thị "số thứ tự tương đối" bắt đầu từ 0 cho dễ đọc; số thật trong gói là một số 32 bit trông ngẫu nhiên.
Số 32 bit sẽ quay vòng. Khoảng số chỉ có khoảng 4,29 tỷ giá trị. Trên đường truyền rất nhanh, số thứ tự quay vòng trong vài giây, nên TCP dùng thêm tuỳ chọn dấu thời gian để phân biệt gói mới và gói cũ có cùng số thứ tự.
Những tuỳ chọn được thoả thuận ngay lúc bắt tay
Bắt tay ba bước là lúc duy nhất một số tuỳ chọn được phép đề xuất. Bỏ lỡ lúc này thì cả kết nối không dùng được tuỳ chọn đó:
- MSS (Maximum Segment Size): mỗi bên báo số byte dữ liệu tối đa nó muốn nhận trong một đoạn. Với Ethernet MTU 1500 byte, trừ 20 byte phần đầu IPv4 và 20 byte phần đầu TCP, MSS thường là 1460.
- Window Scale: hệ số dịch bit để cửa sổ nhận vượt quá 65.535 byte; chỉ có hiệu lực khi cả hai bên cùng gửi trong SYN và SYN-ACK.
- SACK Permitted: báo rằng bên này hiểu báo nhận chọn lọc, cho phép bên kia báo chính xác những khối đã nhận khi có khoảng trống.
- Timestamps: dấu thời gian giúp đo RTT chính xác hơn và chống nhầm số thứ tự đã quay vòng.
- TCP Fast Open: cho phép máy khách từng kết nối trước đó gửi kèm dữ liệu ngay trong gói SYN nhờ một cookie máy chủ cấp lần trước, bớt được một vòng chờ; mức hỗ trợ khác nhau giữa các hệ điều hành và thiết bị trung gian.
Một hệ quả thực tế: vài thiết bị trung gian cũ xoá hoặc sửa tuỳ chọn TCP mà chúng không hiểu. Khi đó hai đầu tưởng bên kia không hỗ trợ, kết nối vẫn chạy nhưng chậm hơn tiềm năng. Đây là một phần lý do các giao thức mới như QUIC chọn mã hoá gần hết phần đầu gói, để thiết bị giữa đường không còn chỗ can thiệp.
Một vòng đi về mỗi lần mở: các cách ứng dụng né chi phí bắt tay
Vì mỗi kết nối TCP mới tốn một RTT trước khi gửi được dữ liệu, các giao thức tầng trên tìm mọi cách để mở ít kết nối hơn. Cách phổ biến nhất là giữ kết nối sống và dùng lại: trình duyệt mở một kết nối tới máy chủ, tải xong trang vẫn để đó một lúc, lần bấm tiếp theo đi luôn trên kết nối cũ. Các thư viện gọi cơ sở dữ liệu hay gọi dịch vụ nội bộ cũng giữ sẵn một "bể" kết nối mở để không phải bắt tay cho từng truy vấn.
Thử làm phép tính giả định: một ứng dụng di động cần gọi 20 yêu cầu nhỏ tới máy chủ có RTT 100 mili giây. Nếu mỗi yêu cầu mở kết nối mới, riêng bắt tay TCP đã tốn 20 lần 100 mili giây, tức hai giây, chưa kể TLS. Dùng chung một kết nối thì chỉ mất 100 mili giây bắt tay một lần. Khác biệt này lớn hơn mọi tối ưu nén dữ liệu.
Hướng thứ hai là gộp bắt tay giao vận với bắt tay mã hoá. QUIC làm đúng việc này: lần đầu kết nối chỉ cần một RTT cho cả hai, và với máy chủ đã từng gặp, máy khách có thể gửi dữ liệu ngay trong gói đầu tiên. Bài riêng về QUIC trong danh mục này đi sâu phần đó.
Khi bắt tay không thành: gói lạc, RST và SYN flood
Nếu gói SYN bị mất, máy khách không nhận được gì và sẽ gửi lại SYN sau một khoảng chờ, khoảng chờ thường tăng gấp đôi sau mỗi lần thử. Chuẩn hiện hành khuyến nghị thời gian chờ ban đầu một giây; một số hệ điều hành dùng giá trị và số lần thử riêng. Đây là lý do khi máy chủ không phản hồi, trình duyệt treo một lúc khá lâu trước khi báo lỗi hết thời gian, thay vì báo ngay.
Nếu máy đích nhận SYN nhưng không có chương trình nào nghe trên cổng đó, nó đáp ngay bằng gói RST kèm ACK. Phía máy khách nhận được lỗi "kết nối bị từ chối" gần như tức thì. Phân biệt hai trường hợp này rất có ích khi chẩn đoán: bị từ chối nhanh nghĩa là gói tới được máy, chỉ là dịch vụ không chạy; treo rồi hết thời gian nghĩa là gói hoặc phản hồi bị chặn, thường bởi tường lửa lặng lẽ bỏ gói.
Ở mức cơ chế, SYN flood là kiểu tấn công lợi dụng đúng hàng đợi bắt tay dở: kẻ tấn công gửi rất nhiều SYN với địa chỉ nguồn giả, máy chủ trả SYN-ACK tới những địa chỉ không có thật và giữ trạng thái chờ cho đến khi hết hạn, hàng đợi đầy, khách thật không vào được. Cách phòng phổ biến là SYN cookie: khi hàng đợi gần đầy, máy chủ không lưu trạng thái mà mã hoá thông tin cần thiết ngay vào số thứ tự ban đầu của gói SYN-ACK; chỉ khi gói ACK hợp lệ quay về, máy chủ mới dựng lại trạng thái từ chính con số đó. Phần còn lại thuộc về hạ tầng chống tấn công của nhà cung cấp, nằm ngoài phạm vi bài này.
Câu hỏi thường gặp
Gói ACK thứ ba có mang dữ liệu được không?
Được. Chuẩn TCP cho phép gói ACK hoàn tất bắt tay chở dữ liệu ứng dụng, và nhiều hệ điều hành gửi bản tin đầu tiên của ứng dụng ngay trong hoặc ngay sau gói này. Gói SYN thông thường thì không mang dữ liệu, trừ khi dùng TCP Fast Open với cookie hợp lệ.
Hai máy cùng gửi SYN cho nhau cùng lúc thì sao?
Chuẩn TCP có tính tới trường hợp mở đồng thời. Mỗi bên nhận SYN của bên kia khi đang ở trạng thái SYN-SENT, chuyển sang SYN-RECEIVED và đáp SYN-ACK; kết quả vẫn là một kết nối duy nhất, chỉ tốn bốn gói thay vì ba. Trường hợp này hiếm gặp ngoài một số kỹ thuật xuyên NAT.
Vì sao công cụ bắt gói hiện số thứ tự bắt đầu từ 0?
Đó là số thứ tự tương đối, công cụ lấy số thật trừ đi ISN để bạn dễ theo dõi. Số thật trong gói là một số 32 bit ngẫu nhiên. Muốn xem số thật, bạn tắt chế độ hiển thị tương đối trong phần cài đặt giao thức TCP của công cụ.
Bắt tay ba bước tốn bao lâu?
Xấp xỉ một vòng đi về giữa hai máy trước khi máy khách được gửi dữ liệu. Ví dụ giả định, máy chủ có RTT 30 mili giây thì mất khoảng 30 mili giây; máy chủ ở xa với RTT 250 mili giây thì mất chừng đó, chưa tính bắt tay TLS nếu kết nối có mã hoá.
Bắt tay TCP và bắt tay TLS khác nhau thế nào?
Bắt tay TCP chỉ mở kênh truyền tin cậy, thống nhất số thứ tự, không mã hoá gì. Bắt tay TLS chạy bên trên kết nối TCP đã mở, dùng để xác thực máy chủ và thoả thuận khoá mã hoá. Với HTTPS qua TCP, hai lần bắt tay diễn ra nối tiếp nhau.
Máy chủ bị nhiều kết nối kẹt ở SYN-RECEIVED có nghĩa là gì?
Thường là máy chủ gửi SYN-ACK nhưng không nhận được ACK quay về. Nguyên nhân có thể là đường về bị chặn, định tuyến bất đối xứng, máy khách quá tải, hoặc lượng SYN giả bất thường. Nên kiểm tra đường về và số lượng nguồn trước khi kết luận là bị tấn công.