GiaoThuc.comGiao Thức
TLS, chứng chỉ và mã hoá đường truyền

Trao đổi khoá Diffie-Hellman giải thích dễ hiểu: từ pha màu đến ECDHE và X25519

Hai máy chưa từng gặp nhau thống nhất một khoá bí mật qua đường ai cũng nghe được: Diffie-Hellman bằng ví dụ pha màu, phép tính đồng dư nhỏ, ECDHE và X25519.

Top-down view of a Vietnamese teacher in Hue mixing two jars of colored paint on a white classroom table, students hands resting nearby, soft natural window light

Trao đổi khoá Diffie-Hellman cho phép hai bên chưa từng chia sẻ bí mật nào thống nhất được một khoá chung, dù mọi thứ họ gửi cho nhau đều bị người khác nghe thấy. Mỗi bên giữ một số bí mật riêng, gửi đi một số công khai tính từ số bí mật đó, rồi kết hợp số công khai của người kia với số bí mật của mình. Hai phép kết hợp cho ra cùng một kết quả, còn người nghe trộm có đủ các số công khai vẫn không tính lại được.

Ý tưởng được Whitfield Diffie và Martin Hellman công bố năm 1976, và đến nay vẫn là xương sống của TLS, SSH, IPsec, WireGuard và các ứng dụng nhắn tin mã hoá đầu cuối. Bài này giải thích bằng hình ảnh pha màu trước, rồi làm một phép tính nhỏ đủ để tự kiểm trên giấy, sau đó đi tới phiên bản đường cong elliptic đang chạy trong trình duyệt của bạn và điểm yếu cố hữu mà Diffie-Hellman không tự giải quyết được.

Hình ảnh pha màu: vì sao trộn thì dễ, tách thì khó

Hình dung hai người, gọi là An và Bình, đứng hai bên một căn phòng đông người. Họ muốn có chung một lọ màu bí mật mà không ai trong phòng pha lại được. Trước hết họ thống nhất công khai một màu nền, chẳng hạn vàng, ai cũng thấy. Sau đó An chọn riêng một màu bí mật, ví dụ đỏ, Bình chọn riêng màu xanh dương. Không ai nói ra màu bí mật của mình.

An trộn vàng với đỏ, được một lọ màu cam, rồi gửi lọ cam đó qua phòng cho Bình. Bình trộn vàng với xanh dương, được màu xanh lá, gửi cho An. Ai trong phòng cũng thấy hai lọ cam và xanh lá đi qua. Giờ An lấy lọ xanh lá của Bình, đổ thêm màu đỏ bí mật của mình. Bình lấy lọ cam của An, đổ thêm màu xanh dương của mình. Cả hai lọ cuối cùng đều chứa vàng, đỏ và xanh dương theo cùng tỷ lệ, tức là cùng một màu.

Người trong phòng có màu vàng, lọ cam, lọ xanh lá. Muốn ra màu cuối, họ cần tách được màu đỏ khỏi lọ cam hoặc màu xanh dương khỏi lọ xanh lá. Trộn màu thì dễ, tách màu đã trộn thì gần như không thể. Diffie-Hellman thay việc trộn màu bằng một phép toán dễ tính theo một chiều nhưng rất khó đảo ngược. Hình ảnh này chưa hoàn hảo, vì về lý thuyết màu sắc vẫn có thể phân tích, nhưng nó nắm đúng tinh thần: thứ gửi qua mạng là hỗn hợp, thứ giữ lại là thành phần.

Làm một phép tính tay với số nhỏ

Phiên bản gốc dùng phép luỹ thừa theo modulo, tức là lấy số dư khi chia cho một số nguyên tố. Ví dụ giả định với số rất nhỏ để bạn tự kiểm bằng máy tính bỏ túi; trong thực tế số dài hàng nghìn bit.

  1. Hai bên thống nhất công khai số nguyên tố p = 23 và cơ số g = 5. Ai nghe được cũng không sao.
  2. An chọn số bí mật a = 4. An tính A = 5 mũ 4 chia lấy dư cho 23. Ta có 5 mũ 4 = 625, mà 625 = 23 × 27 + 4, nên A = 4. An gửi số 4 cho Bình.
  3. Bình chọn số bí mật b = 3. Bình tính B = 5 mũ 3 chia lấy dư cho 23. Ta có 125 = 23 × 5 + 10, nên B = 10. Bình gửi số 10 cho An.
  4. An tính B mũ a chia lấy dư cho 23: 10 mũ 4 = 10.000, mà 10.000 = 23 × 434 + 18, nên kết quả là 18.
  5. Bình tính A mũ b chia lấy dư cho 23: 4 mũ 3 = 64, mà 64 = 23 × 2 + 18, nên kết quả cũng là 18.
  6. Khoá chung là 18. Người nghe trộm biết p = 23, g = 5, A = 4, B = 10, nhưng muốn ra 18 họ phải tìm được a từ A hoặc b từ B.

Vì sao hai bên ra cùng số? Vì (g mũ b) mũ a và (g mũ a) mũ b đều bằng g mũ (a × b), phép modulo không làm thay đổi đẳng thức này. Bài toán người nghe trộm phải giải, tìm số mũ khi biết kết quả luỹ thừa theo modulo, gọi là bài toán logarit rời rạc. Với p = 23 thì thử vài lần là ra; với p dài 2.048 bit hoặc hơn thì chưa có thuật toán nào trên máy tính thông thường giải được trong thời gian hữu ích.

Từ số nguyên tố sang đường cong elliptic: ECDHE và X25519

Diffie-Hellman trên số nguyên tố cần số rất dài để an toàn, làm cho khoá công khai to và phép tính chậm. Giữa thập niên 1980 xuất hiện ý tưởng thay tập số dư theo modulo bằng tập các điểm trên một đường cong elliptic. Phép "luỹ thừa" trở thành phép cộng một điểm với chính nó nhiều lần, và bài toán ngược, tìm số lần cộng khi biết điểm kết quả, khó tới mức một khoá khoảng 256 bit cho độ an toàn tương đương khoá Diffie-Hellman cổ điển dài khoảng 3.072 bit.

Trong TLS, chữ ECDHE nghĩa là Diffie-Hellman trên đường cong elliptic, loại tạm thời (ephemeral): mỗi kết nối sinh một cặp khoá mới rồi bỏ. Hai đường cong phổ biến nhất là P-256, được chuẩn hoá từ lâu trong các tiêu chuẩn của Mỹ, và Curve25519 do Daniel J. Bernstein thiết kế, dùng trong hàm trao đổi khoá X25519. X25519 được ưa chuộng vì nhanh, khoá công khai chỉ 32 byte, và thiết kế giúp người lập trình khó viết sai theo những cách làm lộ khoá qua thời gian xử lý.

Khi bạn bắt gói tin một kết nối TLS 1.3 và thấy phần mở rộng key_share ghi nhóm x25519 cùng 32 byte dữ liệu, đó chính là con số "lọ màu cam" trong ví dụ trên. Máy chủ đáp lại 32 byte của nó trong ServerHello, và từ hai con số công khai đó cộng với khoá bí mật riêng, hai đầu tính ra cùng một bí mật mà không ai trên đường biết.

Điểm yếu cố hữu: Diffie-Hellman không biết mình đang nói với ai

Kẻ đứng giữa. Quay lại căn phòng: nếu có người chặn lọ cam của An, đưa cho Bình một lọ của mình, rồi chặn lọ xanh lá của Bình, đưa cho An một lọ khác, thì An sẽ có khoá chung với kẻ đó, Bình cũng có khoá chung với kẻ đó, và kẻ đó ngồi giữa giải mã rồi mã hoá lại mọi thứ. Diffie-Hellman thuần chỉ bảo đảm bạn có bí mật chung với ai đó, không bảo đảm ai đó là ai.

Cách vá: ký lên phần khoá công khai. Trong TLS, máy chủ dùng khoá bí mật của chứng chỉ để ký lên bản băm cuộc bắt tay, trong đó có phần khoá Diffie-Hellman của cả hai bên. Máy khách kiểm chữ ký bằng khoá công khai trong chứng chỉ, mà chứng chỉ được một cơ quan cấp chứng chỉ tin cậy xác nhận. Kẻ đứng giữa không có khoá bí mật đó nên không ký được phần khoá giả của mình.

Các giao thức khác vá theo cách khác. SSH dựa vào việc người dùng ghi nhớ dấu vân tay khoá máy chủ ngay lần đầu kết nối. WireGuard yêu cầu hai bên biết trước khoá công khai của nhau. Ứng dụng nhắn tin mã hoá đầu cuối cho người dùng so sánh mã an toàn. Mỗi cách là một câu trả lời cho cùng một câu hỏi: làm sao biết khoá công khai này đúng là của người kia.

Kiểm khoá nhận được. Một lỗi lập trình kinh điển là không kiểm khoá công khai nhận được có hợp lệ không, ví dụ một điểm không nằm trên đường cong. Kẻ gian có thể gửi giá trị đặc biệt để dò dần khoá bí mật. Thư viện tốt làm việc này giúp bạn, đó là lý do không nên tự viết mã trao đổi khoá.

Diffie-Hellman khác mã hoá bằng khoá công khai RSA thế nào

Người mới hay gộp "khoá công khai" thành một khối. Thực ra trao đổi khoá và mã hoá bằng khoá công khai là hai việc khác nhau, dù có thể dùng thay nhau để đạt cùng mục đích lấy khoá phiên.

Tiêu chíDiffie-Hellman tạm thờiTrao đổi khoá bằng RSA (TLS 1.2 cũ)
Ai tạo ra bí mậtCả hai cùng góp, bí mật nảy ra từ hai phầnMột bên tự tạo rồi mã hoá gửi cho bên kia
Khoá dài hạn dùng để làm gìChỉ để ký, chứng minh danh tínhĐể giải mã bí mật phiên
Lộ khoá dài hạn về sauPhiên cũ vẫn an toànMọi phiên đã ghi lại đều giải được
Bài toán khó dựa vàoLogarit rời rạc trên modulo hoặc đường cong ellipticPhân tích một số lớn ra thừa số nguyên tố
Trong TLS 1.3Bắt buộc với bắt tay đầy đủĐã bị loại

RSA vẫn tồn tại trong TLS 1.3, nhưng ở vai trò ký: rất nhiều chứng chỉ máy chủ vẫn dùng khoá RSA, và máy chủ ký bằng thuật toán RSA-PSS. Chỉ có việc dùng RSA để chở bí mật phiên là bị bỏ.

Máy tính lượng tử và hướng đi hậu lượng tử

Cả logarit rời rạc lẫn phân tích thừa số đều có thể bị giải nhanh bằng thuật toán Shor nếu một ngày có máy tính lượng tử đủ lớn và đủ ổn định. Hiện chưa có máy như vậy, và không ai nói chắc được bao giờ có. Nhưng có một rủi ro rất thực: kẻ quan sát có thể ghi lại lưu lượng hôm nay để giải mã trong tương lai, nên những dữ liệu cần giữ bí mật lâu năm cần được bảo vệ sớm.

Hướng xử lý đang được triển khai là trao đổi khoá lai: chạy song song X25519 và một thuật toán đóng gói khoá chống lượng tử, ví dụ thuật toán dựa trên lưới được viện tiêu chuẩn Mỹ NIST chọn và công bố chuẩn năm 2024, rồi trộn hai bí mật lại. Nếu thuật toán mới có lỗ hổng chưa ai biết, X25519 vẫn giữ an toàn như cũ; nếu máy lượng tử xuất hiện, phần mới đỡ lại. Cái giá là ClientHello to hơn đáng kể. Tên gọi và mức hỗ trợ cụ thể trong từng trình duyệt, thư viện thay đổi nhanh, nên khi cần cấu hình bạn nên tra tài liệu phiên bản hiện hành.

Với người học mạng, điều cần nắm là khung tư duy không đổi: hai bên vẫn trao nhau phần công khai, vẫn tính ra bí mật chung, vẫn cần chữ ký để biết mình nói chuyện với ai. Chỉ bài toán khó bên dưới là được thay.

Câu hỏi thường gặp

Diffie-Hellman có mã hoá dữ liệu không?

Không. Diffie-Hellman chỉ giúp hai bên có chung một bí mật. Bí mật đó được đưa qua hàm dẫn xuất để tạo khoá, rồi khoá mới được thuật toán đối xứng như AES hoặc ChaCha20 dùng để mã hoá dữ liệu thật.

Vì sao gọi là "tạm thời" (ephemeral)?

Vì cặp khoá Diffie-Hellman được sinh mới cho từng phiên và xoá đi sau khi dùng. Ngược lại, Diffie-Hellman tĩnh dùng một khoá cố định nhiều lần, mất tính bí mật chuyển tiếp. TLS 1.3 chỉ cho phép loại tạm thời trong bắt tay đầy đủ.

Số p và g có cần giữ bí mật không?

Không. Chúng là tham số công khai, thường được chọn từ các nhóm chuẩn đã được thẩm định. Điều quan trọng là nhóm đủ lớn và có cấu trúc đúng; việc dùng nhóm quá nhỏ hoặc tự chế từng là nguyên nhân của các lỗ hổng thực tế.

Có ai từng phá được Diffie-Hellman không?

Bản thân phép toán với tham số đủ lớn chưa bị phá. Các sự cố thực tế đến từ tham số yếu, cài đặt sai, không kiểm khoá nhận được, hoặc thiếu bước xác thực khiến kẻ đứng giữa chen vào. Đó là lý do nên dùng thư viện mật mã đã được kiểm định thay vì tự viết.

X25519 và Ed25519 khác nhau thế nào?

Cả hai dựa trên cùng họ đường cong của Daniel J. Bernstein nhưng làm hai việc khác nhau. X25519 dùng để trao đổi khoá, tính bí mật chung. Ed25519 là thuật toán chữ ký số, dùng để ký và xác minh, chẳng hạn khoá máy chủ SSH hay một số chứng chỉ.

Người học có cần biết toán đường cong elliptic không?

Để hiểu giao thức và đọc gói tin thì không cần. Nắm được ý dễ tính một chiều, khó tính ngược, hiểu vai trò của khoá công khai và chữ ký là đủ. Muốn làm việc trong mảng mật mã chuyên sâu thì cần học thêm đại số và lý thuyết số bài bản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138