SSH (Secure Shell) là giao thức tạo một kênh mã hoá để bạn điều khiển máy khác qua mạng, chép tệp và chuyển tiếp kết nối; nó gồm ba lớp xếp chồng: lớp giao vận lo bắt tay, trao đổi khoá và mã hoá, lớp xác thực người dùng lo chứng minh bạn là ai, và lớp kết nối chia kênh đã mã hoá thành nhiều luồng con. Mặc định SSH chạy trên TCP cổng 22.
SSH ra đời giữa thập niên 1990 để thay Telnet và các lệnh đăng nhập từ xa vốn gửi cả mật khẩu dạng rõ qua mạng. Phiên bản giao thức đang dùng là SSH-2, được IETF chuẩn hoá năm 2006 trong bộ RFC 4251 đến 4254. Điểm khác biệt lớn nhất với TLS nằm ở cách xác thực máy chủ: SSH thường không dùng cơ quan cấp chứng chỉ mà dựa vào việc bạn nhớ khoá của máy chủ ngay lần đầu. Bài này đi qua từng lớp, kèm cách đọc các thông báo mà người dùng SSH gặp hằng ngày.
Lớp giao vận: từ kết nối TCP tới khoá phiên
Khi bạn gõ lệnh ssh tên-người-dùng@máy-chủ, những việc sau diễn ra trước khi bạn thấy dấu nhắc mật khẩu hay dòng chào mừng:
- Máy khách mở kết nối TCP tới cổng 22 của máy chủ.
- Hai bên gửi cho nhau một dòng chữ định danh phiên bản, bắt đầu bằng SSH-2.0- theo sau là tên phần mềm. Đây là thứ dạng rõ duy nhất mang thông tin phần mềm.
- Mỗi bên gửi thông điệp KEXINIT liệt kê các thuật toán nó hỗ trợ cho từng việc: trao đổi khoá, loại khoá máy chủ, mã hoá, mã xác thực, nén. Thuật toán được chọn là cái đầu tiên trong danh sách của máy khách mà máy chủ cũng có.
- Hai bên chạy trao đổi khoá, thường là Diffie-Hellman trên đường cong, ví dụ thuật toán curve25519-sha256. Từ đó có một bí mật chung và một giá trị băm của toàn bộ cuộc trao đổi.
- Máy chủ ký giá trị băm đó bằng khoá máy chủ (host key) và gửi kèm khoá công khai của mình. Máy khách kiểm chữ ký và kiểm xem khoá máy chủ này có đúng là khoá nó đã biết không.
- Hai bên gửi NEWKEYS, từ đây mọi gói được mã hoá và gắn mã xác thực bằng các khoá dẫn xuất từ bí mật chung, riêng cho từng chiều.
Giá trị băm của lần trao đổi khoá đầu tiên còn được dùng làm mã định danh phiên, xuất hiện lại trong bước xác thực người dùng. Nhờ đó chữ ký của người dùng bị buộc chặt vào đúng phiên này, không đem sang phiên khác dùng lại được.
Khoá máy chủ và tệp known_hosts: tin ngay lần đầu
Lần đầu kết nối tới một máy chủ, máy khách chưa có khoá của nó, nên hiện thông báo kiểu "không thể xác minh danh tính máy chủ" kèm dấu vân tay, thường là chuỗi bắt đầu bằng SHA256, và hỏi bạn có muốn tiếp tục không. Nếu bạn đồng ý, khoá công khai của máy chủ được lưu vào tệp known_hosts trong thư mục .ssh của bạn. Những lần sau, máy khách so khoá nhận được với khoá đã lưu.
Cách làm này gọi là tin ngay lần đầu (trust on first use). Nó đơn giản và không cần CA, nhưng có một lỗ hổng ở chính lần đầu: nếu đúng lúc đó có kẻ đứng giữa, bạn sẽ lưu khoá của kẻ đó. Cách làm đúng là so dấu vân tay hiển thị với dấu vân tay do người quản trị máy chủ cung cấp qua một kênh khác. Người quản trị xem dấu vân tay khoá máy chủ trên chính máy chủ bằng lệnh ssh-keygen -lf trỏ tới tệp khoá công khai trong thư mục cấu hình SSH.
Thông báo đáng sợ nhất của SSH là cảnh báo khoá máy chủ đã thay đổi, kèm dòng chữ in hoa về khả năng có kẻ đang nghe lén. Nguyên nhân phổ biến là máy chủ được cài lại hệ điều hành, đổi máy nhưng giữ địa chỉ IP, hoặc địa chỉ được cấp cho máy khác. Nhưng đó cũng chính là triệu chứng của tấn công người đứng giữa. Đừng vội xoá dòng cũ trong known_hosts; hỏi người quản trị máy chủ xem có thay đổi gì không, đối chiếu dấu vân tay mới rồi mới cập nhật.
Ở quy mô lớn, nhiều tổ chức dùng chứng chỉ SSH: một CA nội bộ ký khoá máy chủ, máy khách chỉ cần tin khoá của CA đó. Định dạng chứng chỉ của SSH đơn giản hơn nhiều so với X.509, nhưng ý tưởng giống chuỗi tin cậy trong TLS.
Lớp xác thực người dùng: mật khẩu, khoá và các cách khác
Xác thực bằng khoá công khai. Bạn sinh một cặp khoá trên máy của mình, ví dụ bằng lệnh ssh-keygen -t ed25519, rồi đặt khoá công khai vào tệp authorized_keys trong tài khoản trên máy chủ. Khi đăng nhập, máy khách ký lên dữ liệu có chứa mã định danh phiên bằng khoá bí mật, máy chủ kiểm bằng khoá công khai đã lưu. Khoá bí mật không bao giờ rời khỏi máy bạn, và chữ ký chỉ có giá trị cho đúng phiên đó.
Xác thực bằng mật khẩu. Mật khẩu được gửi bên trong kênh đã mã hoá nên không lộ trên đường truyền, khác hẳn Telnet. Nhưng nó vẫn có thể bị dò từ xa nếu yếu, và nếu bạn lỡ bấm đồng ý với một khoá máy chủ giả, mật khẩu sẽ rơi vào tay kẻ đứng giữa. Xác thực bằng khoá không có rủi ro này vì kẻ đứng giữa không dùng lại được chữ ký.
Bàn phím tương tác. Một khung chung cho các kiểu hỏi đáp, thường dùng để thêm mã một lần làm lớp xác thực thứ hai sau mật khẩu hoặc khoá.
Khoá phần cứng. Các phiên bản OpenSSH mới hỗ trợ loại khoá gắn với khoá bảo mật phần cứng, yêu cầu chạm vào thiết bị mỗi lần ký. Mất máy tính mà không mất khoá phần cứng thì kẻ gian vẫn không đăng nhập được.
Bảo vệ khoá bí mật. Khoá bí mật nên được đặt cụm mật khẩu bảo vệ. Chương trình tác tử SSH (ssh-agent) giữ khoá đã mở khoá trong bộ nhớ để bạn không phải gõ lại liên tục. Chuyển tiếp tác tử sang máy chủ khác tiện nhưng rủi ro: người có quyền quản trị trên máy chủ đó có thể dùng tác tử của bạn trong lúc bạn đang kết nối, nên chỉ bật khi thật cần và với máy tin cậy.
Lớp kết nối: nhiều kênh trong một đường ống
Sau khi xác thực xong, lớp kết nối chia đường ống đã mã hoá thành nhiều kênh độc lập, mỗi kênh có số hiệu và cửa sổ điều khiển luồng riêng. Kênh phổ biến nhất là kênh phiên (session), trong đó máy chủ chạy vỏ lệnh và chuyển đầu vào, đầu ra qua lại. Cùng một kết nối có thể mở thêm kênh để chép tệp qua giao thức SFTP, vốn là một hệ con chạy trên SSH chứ không phải FTP có mã hoá.
Lớp kết nối cũng hỗ trợ chuyển tiếp cổng: một kết nối TCP ở đầu này được bọc vào một kênh SSH và mở ra ở đầu kia. Quản trị viên dùng tính năng này để truy cập an toàn một dịch vụ chỉ lắng nghe trên máy chủ nội bộ, chẳng hạn cơ sở dữ liệu, mà không phải mở cổng đó ra Internet. Chuyển tiếp cổng là con dao hai lưỡi trong mạng doanh nghiệp, nên nhiều tổ chức có chính sách cho phép hay chặn; chỉ dùng theo chính sách của nơi bạn làm việc.
Vì mọi kênh đi chung một kết nối TCP, SSH chịu chung số phận với TCP khi mạng mất gói: một gói mất làm mọi kênh phải chờ. Đây cũng là lý do một số công cụ điều khiển từ xa thế hệ mới chọn chạy trên UDP. Còn với SSH, khi kết nối có vẻ bị treo trên mạng chập chờn, tuỳ chọn gửi gói giữ sống định kỳ thường giúp phát hiện sớm kết nối đã chết.
SSH và TLS: giống và khác
SSH và TLS giải cùng một bài toán, mã hoá và xác thực một kết nối, nhưng ra đời cho hai hoàn cảnh khác nhau. So sánh để thấy vì sao không dùng thay nhau.
| Khía cạnh | SSH | TLS |
|---|---|---|
| Mục đích ban đầu | Đăng nhập và điều khiển máy từ xa | Bảo vệ kết nối của ứng dụng, đầu tiên là web |
| Xác thực máy chủ | Nhớ khoá lần đầu, hoặc chứng chỉ SSH nội bộ | Chứng chỉ X.509 qua chuỗi tới CA gốc |
| Xác thực người dùng | Nằm trong giao thức: khoá, mật khẩu, mã một lần | Thường để tầng ứng dụng lo; tuỳ chọn chứng chỉ máy khách |
| Ghép nhiều luồng | Có sẵn qua lớp kết nối | Không; ứng dụng phía trên như HTTP/2 tự ghép |
| Cổng mặc định | 22 | Tuỳ giao thức ứng dụng, ví dụ 443 cho HTTPS |
Điểm chung là cả hai đều dùng trao đổi khoá Diffie-Hellman tạm thời, ký bằng khoá dài hạn và mã hoá dữ liệu bằng thuật toán đối xứng có xác thực. Khi đã hiểu một giao thức, bạn sẽ thấy giao thức kia quen thuộc.
Thói quen an toàn với SSH trên máy chủ của bạn
Những điểm dưới đây là cấu hình phổ biến mà nhiều hướng dẫn quản trị đồng thuận. Tên tuỳ chọn có thể khác theo phiên bản phần mềm, nên kiểm tài liệu trên máy chủ trước khi sửa, và luôn giữ một phiên đang mở khi đổi cấu hình để không tự khoá mình ở ngoài.
- Ưu tiên đăng nhập bằng khoá, tắt đăng nhập bằng mật khẩu khi mọi người dùng đã có khoá.
- Không cho đăng nhập trực tiếp bằng tài khoản quản trị cao nhất; dùng tài khoản thường rồi nâng quyền khi cần.
- Dùng loại khoá hiện đại như Ed25519; loại bỏ các khoá cũ, ngắn hoặc không còn ai dùng khỏi authorized_keys.
- Giữ phần mềm SSH được cập nhật để có thuật toán mới và các bản vá.
- Giới hạn nguồn được phép kết nối bằng tường lửa nếu máy chủ chỉ phục vụ một nhóm người.
- Theo dõi nhật ký đăng nhập để phát hiện dò mật khẩu hàng loạt; đổi cổng mặc định chỉ giảm nhiễu trong nhật ký chứ không phải biện pháp bảo mật.
Với máy chủ mới cài, việc đầu tiên nên làm là ghi lại dấu vân tay khoá máy chủ từ bảng điều khiển của nhà cung cấp hoặc từ chính máy, để lần kết nối đầu tiên bạn có thứ mà so.
Câu hỏi thường gặp
SSH và SSL có liên quan gì nhau không?
Không, dù tên gọi na ná. SSH là giao thức riêng cho đăng nhập và điều khiển máy từ xa, có cách bắt tay và định dạng gói riêng. SSL là tên cũ của TLS, dùng cho mã hoá kết nối ứng dụng. Hai giao thức chỉ giống nhau ở các khối mật mã nền tảng.
Vì sao lần đầu SSH luôn hỏi có tin máy chủ không?
Vì máy khách chưa có khoá máy chủ để so, và SSH thường không dùng cơ quan cấp chứng chỉ như TLS. Câu hỏi đó là lúc bạn nên đối chiếu dấu vân tay với thông tin người quản trị cung cấp. Bấm đồng ý mà không kiểm là bỏ qua bước xác thực máy chủ.
SFTP khác FTPS thế nào?
SFTP là hệ con chạy bên trong SSH, dùng chung cổng và cách xác thực của SSH. FTPS là FTP truyền thống bọc trong TLS, vẫn giữ cách dùng nhiều kết nối của FTP. Hai giao thức khác nhau hoàn toàn dù cùng phục vụ việc chép tệp có mã hoá.
Khoá RSA cũ cho SSH còn dùng được không?
Khoá RSA đủ dài vẫn an toàn, nhưng các bản OpenSSH mới đã tắt mặc định kiểu chữ ký RSA dùng SHA-1, nên khoá RSA cần dùng với thuật toán chữ ký SHA-2. Với khoá mới, Ed25519 ngắn gọn và nhanh hơn, được khuyên dùng rộng rãi.
Có nên dùng chung một cặp khoá SSH cho mọi máy chủ không?
Dùng chung tiện nhưng mất khoá là mất quyền vào tất cả. Cách cân bằng phổ biến là một cặp khoá cho mỗi thiết bị cá nhân của bạn, có cụm mật khẩu bảo vệ, để khi mất một máy chỉ cần gỡ khoá của máy đó khỏi các máy chủ.
Kết nối SSH bị ngắt khi để yên lâu là do đâu?
Thường do thiết bị NAT hoặc tường lửa trên đường xoá trạng thái kết nối không có lưu lượng sau một thời gian. Bật gửi gói giữ sống định kỳ ở phía máy khách hoặc máy chủ giúp duy trì trạng thái đó và phát hiện sớm khi kết nối thật sự đã mất.