IPsec và WireGuard đều mã hoá ở tầng mạng: thay vì mỗi ứng dụng tự bật TLS, toàn bộ gói IP đi giữa hai điểm được bọc lại, mã hoá và xác thực, nên mọi ứng dụng phía trên được bảo vệ mà không cần biết. IPsec là bộ giao thức lớn, nhiều tuỳ chọn, được IETF chuẩn hoá từ thập niên 1990; WireGuard là thiết kế mới hơn, cố tình nhỏ gọn, chỉ có một bộ thuật toán cố định và được đưa vào nhân Linux năm 2020.
Hình ảnh dễ hiểu: TLS giống mỗi người tự khoá vali của mình trước khi lên xe, còn mã hoá tầng mạng giống việc cả chiếc xe tải được niêm phong từ kho này sang kho kia, hàng bên trong không cần khoá riêng. Đây chính là nền móng kỹ thuật của các đường hầm nối văn phòng và truy cập từ xa. Bài này chỉ bàn nguyên lý giao thức, không hướng dẫn cài đặt hay so sánh dịch vụ thương mại.
Vì sao cần mã hoá ở tầng mạng khi đã có TLS
TLS bảo vệ từng kết nối của từng ứng dụng, và chỉ khi ứng dụng đó có hỗ trợ. Trong một mạng doanh nghiệp có hàng chục loại lưu lượng: chia sẻ tệp, máy in, điện thoại IP, phần mềm kế toán cũ, giao thức quản trị thiết bị. Không phải cái nào cũng biết TLS, và không phải lúc nào cũng sửa được. Mã hoá ở tầng IP bọc tất cả trong một lần, ứng dụng cứ gửi gói tin như thường, phần mã hoá diễn ra bên dưới.
Hai cách dùng chính là nối mạng với mạng, ví dụ hai chi nhánh qua Internet như thể cùng một mạng nội bộ, và nối một máy với một mạng, ví dụ nhân viên ở nhà truy cập hệ thống công ty. Trong cả hai, điều mà người quan sát trên Internet thấy chỉ là các gói tin mã hoá đi giữa hai địa chỉ IP của hai đầu đường hầm, không thấy máy nào bên trong nói chuyện với máy nào, càng không thấy nội dung.
Cái giá phải trả là phần đầu gói thêm vào, làm giảm kích thước dữ liệu hữu ích mỗi gói và đôi khi gây lỗi phân mảnh nếu MTU không được tính lại. Đó là lý do khi một đường hầm "kết nối được nhưng trang web tải dở dang", người quản trị thường nghĩ ngay tới chuyện MTU.
IPsec gồm những mảnh nào
ESP (Encapsulating Security Payload). Giao thức mã hoá và xác thực phần dữ liệu của gói, mang số hiệu giao thức IP 50. Mỗi gói ESP có trường SPI 32 bit cho biết gói thuộc liên kết bảo mật nào, số thứ tự để chống phát lại, phần dữ liệu đã mã hoá và thẻ xác thực. Ngày nay ESP thường dùng các chế độ mã hoá có xác thực như AES-GCM.
AH (Authentication Header). Giao thức chỉ xác thực, không mã hoá, mang số hiệu 51. AH xác thực cả phần lớn đầu gói IP, nên đi qua thiết bị NAT là hỏng vì NAT sửa địa chỉ trong đầu gói. Trên thực tế AH ít được dùng; ESP đủ cho hầu hết nhu cầu.
SA (Security Association). Liên kết bảo mật là một bộ thoả thuận một chiều: thuật toán nào, khoá nào, áp cho lưu lượng nào, sống bao lâu. Một đường hầm hai chiều cần ít nhất hai SA. Hệ thống lưu SA trong một cơ sở dữ liệu, còn chính sách lưu lượng nào phải đi qua IPsec thì nằm ở cơ sở dữ liệu chính sách riêng.
IKE (Internet Key Exchange). Giao thức thương lượng và lập SA, chạy trên UDP cổng 500. Phiên bản hiện hành là IKEv2, chuẩn hoá trong RFC 7296. IKE xác thực hai đầu bằng khoá chia sẻ trước hoặc chứng chỉ, chạy Diffie-Hellman để có khoá, rồi tạo các SA cho ESP.
NAT traversal. Khi phát hiện có NAT ở giữa, hai đầu chuyển sang bọc ESP trong UDP, dùng cổng 4500, để thiết bị NAT xử lý được như lưu lượng UDP thường.
Chế độ giao vận và chế độ đường hầm
IPsec có hai cách bọc gói. Hiểu sự khác nhau giúp đọc đúng gói tin khi chẩn đoán.
| Tiêu chí | Chế độ giao vận (transport) | Chế độ đường hầm (tunnel) |
|---|---|---|
| Phần được bảo vệ | Phần dữ liệu phía sau đầu gói IP gốc | Toàn bộ gói IP gốc, kể cả đầu gói |
| Đầu gói IP bên ngoài | Giữ nguyên đầu gói gốc | Thêm một đầu gói mới với địa chỉ của hai điểm cuối đường hầm |
| Dùng khi nào | Hai máy nói chuyện trực tiếp với nhau | Nối mạng với mạng, hoặc máy với mạng qua cổng an ninh |
| Người quan sát thấy gì | Địa chỉ thật của hai máy | Chỉ địa chỉ hai cổng đường hầm |
Phần lớn đường hầm nối văn phòng dùng chế độ đường hầm. Chế độ giao vận hay gặp khi IPsec được dùng để bảo vệ một giao thức khác, chẳng hạn kết hợp với một giao thức đường hầm lớp hai.
Khi bắt gói tin trên cổng ra Internet của chính mạng mình, đường hầm chế độ đường hầm hiện ra như một chuỗi gói ESP hoặc gói UDP cổng 4500 đi đều đặn giữa đúng hai địa chỉ. Không có cổng nguồn, cổng đích của ứng dụng bên trong, không có tên miền, chỉ có SPI và số thứ tự tăng dần. Muốn xem lưu lượng thật, bạn phải bắt gói ở phía trong cổng đường hầm, nơi gói đã được giải mã.
IKEv2 lập đường hầm qua những bước nào
Phiên bản 2 của IKE gọn hơn nhiều so với bản đầu. Một lần thiết lập thông thường gồm hai cặp thông điệp hỏi đáp:
- IKE_SA_INIT: bên khởi tạo gửi danh sách thuật toán đề xuất, phần khoá Diffie-Hellman và một số ngẫu nhiên; bên đáp chọn thuật toán, gửi phần khoá và số ngẫu nhiên của mình. Từ đây hai bên có khoá để mã hoá phần còn lại của IKE. Bên đáp có thể yêu cầu cookie trước khi tốn công tính toán, để đỡ bị dồn yêu cầu giả.
- IKE_AUTH: đã mã hoá, hai bên trao danh tính, chứng chỉ hoặc bằng chứng khoá chia sẻ trước, chữ ký trên các thông điệp trước đó, đồng thời thoả thuận SA đầu tiên cho ESP cùng phạm vi lưu lượng được phép đi qua.
- Sau hai cặp thông điệp, ESP bắt đầu chở dữ liệu. Các SA con có thể được làm mới định kỳ bằng thông điệp CREATE_CHILD_SA, có thể kèm một lần Diffie-Hellman mới để giữ bí mật chuyển tiếp.
- Các thông điệp INFORMATIONAL dùng để kiểm đầu kia còn sống, báo lỗi và xoá SA khi đóng đường hầm.
Phần lớn sự cố IPsec giữa hai thiết bị của hai hãng khác nhau nằm ở bước thoả thuận: hai bên đề xuất bộ thuật toán không trùng, khai phạm vi lưu lượng không khớp, hoặc định dạng danh tính khác nhau. Nhật ký ở bước IKE_AUTH thường cho biết chính xác chỗ lệch.
WireGuard: một thiết kế cố tình ít lựa chọn
WireGuard do Jason A. Donenfeld thiết kế, chạy trên UDP và đặt mục tiêu ngược với IPsec: không thương lượng thuật toán. Mọi bản cài đặt dùng cùng một bộ: Curve25519 cho trao đổi khoá, ChaCha20-Poly1305 cho mã hoá có xác thực, BLAKE2s cho băm, dựng trên khung giao thức Noise. Nếu một ngày bộ này có vấn đề, giao thức sẽ ra phiên bản mới thay vì để mỗi nơi cấu hình một kiểu. Mã nguồn nhỏ hơn nhiều so với các bộ IPsec phổ biến, giúp việc kiểm tra độc lập dễ hơn.
Mỗi đầu có một cặp khoá tĩnh, và mỗi đầu phải biết trước khoá công khai của đầu kia, giống như trao danh thiếp trước khi gặp. Bắt tay chỉ gồm hai thông điệp: bên khởi tạo gửi phần khoá tạm thời cùng danh tính đã mã hoá, bên đáp trả lời bằng phần khoá tạm thời của mình. Kết hợp khoá tĩnh và khoá tạm thời của hai bên, mỗi đầu vừa xác thực được đầu kia vừa có khoá phiên với bí mật chuyển tiếp. Khoá phiên được làm mới bằng một lần bắt tay mới sau khoảng hai phút hoạt động.
Hai đặc điểm khiến WireGuard dễ nhận ra khi bạn quan sát trên máy của mình. Thứ nhất, nó im lặng: một gói không xác thực được sẽ bị bỏ mà không có phản hồi nào, nên dò từ ngoài không thấy dịch vụ đang lắng nghe. Thứ hai, nó không có khái niệm kết nối kéo dài; khi có gói cần gửi mà khoá đã cũ thì bắt tay lại, khi không có gì để gửi thì không có gì trên dây. Điện thoại chuyển từ Wi-Fi sang mạng di động, đổi địa chỉ IP, đường hầm vẫn chạy tiếp vì đầu kia nhận ra khoá chứ không bám vào địa chỉ.
Định tuyến theo khoá và so sánh hai cách tiếp cận
Định tuyến theo khoá. Trong WireGuard, mỗi khoá công khai của đầu kia được gắn với một danh sách địa chỉ IP được phép. Gói đi ra tới địa chỉ thuộc danh sách nào thì được mã hoá bằng khoá của đầu tương ứng. Gói đi vào sau khi giải mã chỉ được nhận nếu địa chỉ nguồn bên trong thuộc danh sách của đúng khoá đã giải được nó. Một bảng duy nhất vừa là bảng định tuyến vừa là chính sách kiểm soát truy cập.
Độ phức tạp. IPsec cho phép gần như mọi tổ hợp thuật toán, phương thức xác thực, chế độ, nên tương thích rộng với thiết bị doanh nghiệp và phù hợp nơi có yêu cầu tiêu chuẩn chặt. Cái giá là cấu hình nhiều bước, dễ sai. WireGuard đổi sự linh hoạt lấy sự đơn giản.
Chuẩn hoá. IPsec là chuẩn IETF với nhiều RFC. WireGuard được mô tả trong tài liệu thiết kế của tác giả và có nhiều bản cài đặt độc lập, nhưng không phải là một RFC của IETF. Với một số tổ chức, đó là điểm cần cân nhắc khi chọn.
Quản lý khoá. WireGuard không có sẵn cơ chế phân phối khoá hay xác thực người dùng; ai cần thì xây thêm hệ thống quản lý bên ngoài. IPsec với IKEv2 có sẵn hỗ trợ chứng chỉ và các phương thức xác thực mở rộng.
Sử dụng có trách nhiệm. Cả hai là công cụ hạ tầng hợp pháp để bảo vệ kết nối của tổ chức và cá nhân. Việc dùng đường hầm vẫn phải theo chính sách của nơi bạn làm việc và quy định pháp luật.
Câu hỏi thường gặp
IPsec và TLS khác nhau cơ bản ở đâu?
IPsec làm việc ở tầng IP, bọc mọi gói tin giữa hai điểm, ứng dụng không cần biết. TLS làm việc phía trên TCP cho từng kết nối của từng ứng dụng. Một đường hầm IPsec có thể chở cả lưu lượng đã dùng TLS bên trong, hai lớp không loại trừ nhau.
Vì sao AH ít được dùng?
Vì AH chỉ xác thực mà không mã hoá, và nó xác thực cả các trường trong đầu gói IP, nên bất kỳ thiết bị NAT nào sửa địa chỉ cũng làm gói AH bị coi là giả. ESP vừa mã hoá vừa xác thực phần dữ liệu và đi qua NAT được nhờ bọc trong UDP.
WireGuard dùng cổng nào?
WireGuard chạy trên UDP và cổng do người cấu hình chọn; nhiều tài liệu dùng một số cổng quen làm ví dụ nhưng không có cổng bắt buộc. Vì chỉ dùng UDP, mạng chặn toàn bộ UDP sẽ làm WireGuard không hoạt động.
WireGuard có bí mật chuyển tiếp không?
Có. Mỗi lần bắt tay dùng khoá tạm thời mới, và khoá phiên được làm mới định kỳ. Lộ khoá tĩnh về sau không giải được các phiên đã ghi lại. Giao thức còn có tuỳ chọn khoá chia sẻ trước để thêm một lớp phòng hờ cho tương lai.
Đường hầm IPsec chạy được nhưng một số trang tải không hết là vì sao?
Thường do MTU: phần đầu thêm vào làm gói vượt kích thước tối đa trên đường, gói lớn bị bỏ mà thông báo ICMP không về tới nơi. Giảm MTU giao diện đường hầm hoặc điều chỉnh kích thước đoạn tối đa của TCP thường giải quyết được.
Có nên tự viết bản cài đặt IPsec hay WireGuard không?
Không nên với mục đích sản xuất. Giao thức mật mã rất dễ sai ở những chi tiết nhỏ như kiểm số thứ tự hay so sánh thẻ xác thực. Hãy dùng bản cài đặt có sẵn trong hệ điều hành hoặc phần mềm được kiểm tra rộng rãi, và chỉ tự viết khi học.