UDP (User Datagram Protocol) là giao thức giao vận đơn giản nhất của Internet: nó gói dữ liệu của ứng dụng vào một datagram, ghi cổng nguồn, cổng đích, độ dài và tổng kiểm tra, rồi giao cho IP gửi đi — không bắt tay, không báo nhận, không sắp xếp, không truyền lại. Mọi đảm bảo khác, nếu cần, là việc của ứng dụng.
Nếu TCP giống gửi bưu phẩm có ký nhận, UDP giống người phát tờ rơi bỏ từng tờ vào hộp thư: nhanh, không ai phải chờ ai, nhưng tờ nào gió thổi bay thì không ai biết. Bài này giải thích phần đầu 8 byte, giới hạn kích thước gói và vì sao nên giữ gói nhỏ, chuyện UDP đi qua NAT, những giao thức quan trọng dựa trên UDP, và những trách nhiệm ứng dụng phải gánh khi chọn nó.
Bốn trường, tám byte: toàn bộ phần đầu UDP
Đặc tả UDP chỉ dài vài trang, được công bố từ năm 1980 và đến nay gần như không đổi. Phần đầu gồm bốn trường, mỗi trường 16 bit:
- Source Port: cổng nguồn; có thể bằng 0 nếu bên gửi không cần nhận trả lời, dù thực tế hầu như luôn có giá trị.
- Destination Port: cổng đích, chỉ ra chương trình nhận trên máy đích.
- Length: độ dài cả phần đầu lẫn dữ liệu, tối thiểu 8 byte khi không có dữ liệu.
- Checksum: tổng kiểm tra trên phần đầu, dữ liệu và một "phần đầu giả" chứa địa chỉ IP nguồn, đích; trên IPv4 có thể để 0 nghĩa là không kiểm, trên IPv6 thì bắt buộc.
Không có số thứ tự, không có số báo nhận, không có cờ, không có cửa sổ. Phần đầu giả trong tổng kiểm tra là chi tiết hay bị quên: nó giúp phát hiện gói bị giao nhầm địa chỉ, nhưng cũng có nghĩa là khi NAT đổi địa chỉ hay cổng, thiết bị NAT phải tính lại tổng kiểm tra UDP. Như với TCP, tổng kiểm tra chỉ để bắt lỗi ngẫu nhiên, không chống được ai cố ý sửa gói.
Sự tối giản này là có chủ đích. UDP về bản chất là "IP cộng thêm cổng": nó cho ứng dụng tiếp cận gần như trực tiếp dịch vụ nỗ lực tối đa của IP, kèm khả năng chọn đúng chương trình nhận. Mọi giao thức muốn tự thiết kế cơ chế tin cậy riêng đều có thể xây trên nền này mà không phải xin hệ điều hành hỗ trợ giao thức mới.
Datagram giữ nguyên ranh giới, và gói nên nhỏ bao nhiêu
Khác TCP, UDP giữ nguyên ranh giới thông điệp: mỗi lần ứng dụng gửi là một datagram, bên nhận mỗi lần đọc lấy ra đúng một datagram trọn vẹn hoặc không có gì. Ứng dụng không phải tự cắt dòng byte thành tin nhắn, đó là một lý do lập trình trên UDP đôi khi đơn giản hơn với giao thức hỏi đáp ngắn.
Về lý thuyết, trường Length 16 bit cho phép datagram dài tới 65.535 byte; trừ 8 byte phần đầu UDP và 20 byte phần đầu IPv4, phần dữ liệu tối đa là 65.507 byte. Nhưng gói lớn hơn MTU đường truyền, thường khoảng 1500 byte trên Ethernet, sẽ bị IP cắt thành nhiều mảnh. Chỉ cần một mảnh mất là cả datagram bị bỏ, và nhiều tường lửa chặn mảnh IP. Vì thế thực tế các giao thức trên UDP cố giữ gói dưới MTU.
Con số an toàn hay được chọn là khoảng 1200 byte dữ liệu, đủ chừa chỗ cho phần đầu IPv6 và các lớp đường hầm. QUIC đặt mức tối thiểu đường truyền phải chở được là 1200 byte. Cộng đồng vận hành DNS cũng từng thống nhất khuyến nghị kích thước bộ đệm khoảng 1232 byte cho phản hồi qua UDP, quá mức đó thì chuyển sang TCP, để tránh phân mảnh.
Những giao thức quan trọng dựa trên UDP
Bảng dưới không đầy đủ, chỉ nêu các giao thức người học mạng gặp thường xuyên và lý do chúng chọn UDP.
| Giao thức | Cổng mặc định | Vì sao chọn UDP |
|---|---|---|
| DNS | 53 | Hỏi đáp một gói, cần nhanh; mất thì hỏi lại |
| DHCP | 67 và 68 | Máy khách chưa có địa chỉ IP, phải dùng quảng bá trong mạng nội bộ, chỉ UDP làm được |
| NTP | 123 | Cần đo thời gian đi về chính xác; bắt tay và truyền lại làm sai số đo |
| SNMP | 161, bẫy tin gửi về 162 | Giám sát thiết bị bằng gói nhỏ, không muốn giữ hàng nghìn kết nối |
| RTP trong gọi thoại, video | Cổng động, thoả thuận lúc thiết lập cuộc gọi | Dữ liệu tới trễ là vô dụng; tự đánh số và gắn mốc thời gian để bù |
| QUIC, nền của HTTP/3 | Thường 443 | Muốn tự làm cơ chế tin cậy và mã hoá ở không gian người dùng, không bị thiết bị giữa đường can thiệp |
| mDNS, tìm thiết bị trong mạng nhà | 5353 | Phát đa hướng tới mọi máy trong mạng nội bộ |
Điểm chung: hoặc giao dịch quá ngắn để đáng bắt tay, hoặc dữ liệu mất giá trị theo thời gian, hoặc cần gửi tới nhiều nơi, hoặc muốn tự kiểm soát mọi thứ phía trên. Nhiều giao thức đường hầm mã hoá hiện đại cũng chạy trên UDP vì lý do cuối cùng, và để tránh cảnh TCP bọc trong TCP, khi hai tầng truyền lại chồng nhau làm chậm nhau.
Mất, trùng, lệch thứ tự: UDP để lộ nguyên mạng thật
Lập trình viên quen TCP hay ngạc nhiên khi lần đầu chạy ứng dụng UDP ngoài môi trường thử nghiệm. Trong mạng nội bộ của văn phòng, gói gần như không mất và luôn tới đúng thứ tự, nên mọi thứ có vẻ ổn. Ra Internet thật, cùng chương trình đó bắt đầu thấy gói 15 tới trước gói 14, thỉnh thoảng một gói tới hai lần, và vào giờ cao điểm cứ vài trăm gói lại vắng một gói. TCP vẫn gặp đúng những chuyện ấy, chỉ là nó giấu đi.
Vì vậy thử nghiệm ứng dụng UDP cần mô phỏng mạng xấu ngay trên máy của mình: thêm độ trễ, mất gói theo tỷ lệ, đổi thứ tự và nhân đôi gói ở giao diện mạng thử nghiệm. Trên Linux, bộ công cụ điều khiển hàng đợi của nhân có chức năng giả lập mạng làm được các việc này. Kịch bản nên bao gồm cả trường hợp mất liên tiếp nhiều gói, vì mất gói ngoài đời thường đến theo cụm chứ không rải đều.
Một thói quen tốt nữa là ghi số liệu từ phía nhận: tỷ lệ mất, mức lệch thứ tự, độ dao động thời gian tới. Những con số này vừa giúp chỉnh cơ chế bù mất gói, vừa giúp phân biệt lỗi mạng với lỗi chương trình khi người dùng phản ánh.
UDP đi qua NAT và tường lửa
Vì UDP không có bắt tay hay gói kết thúc, thiết bị NAT và tường lửa không biết khi nào một "phiên" UDP bắt đầu và kết thúc. Chúng tự đặt quy tắc: thấy gói đi ra thì mở một ánh xạ cổng, giữ ánh xạ trong một khoảng thời gian, nếu không có gói nào nữa thì xoá. Khoảng thời gian này với UDP thường ngắn hơn nhiều so với TCP, có thiết bị chỉ giữ vài chục giây.
Hệ quả cho ứng dụng: nếu cần nhận dữ liệu từ máy chủ một cách chủ động, như thông báo hay cuộc gọi đến, ứng dụng phải gửi gói giữ sống đều đặn để ánh xạ không bị xoá. Ứng dụng di động phải cân nhắc kỹ chu kỳ này, vì đánh thức sóng radio liên tục làm hao pin.
Chính đặc tính "chỉ cần gửi ra một gói là mở được ánh xạ" lại là nền của kỹ thuật xuyên NAT cho kết nối ngang hàng: hai máy sau hai NAT khác nhau cùng nhờ một máy chủ trung gian biết địa chỉ công cộng của nhau, rồi đồng thời gửi gói UDP sang nhau để mỗi NAT mở sẵn cửa. Kỹ thuật này hoạt động với nhiều loại NAT nhưng không phải tất cả, nên các ứng dụng gọi video luôn có đường lùi qua máy chủ chuyển tiếp.
Mặt trái của không kết nối: giả mạo nguồn và khuếch đại
Địa chỉ nguồn của UDP không được kiểm chứng. TCP buộc bên khởi tạo nhận được SYN-ACK mới hoàn tất bắt tay, nên địa chỉ nguồn giả khó dùng để trao đổi dữ liệu. UDP thì máy chủ trả lời ngay gói đầu tiên, gửi tới địa chỉ ghi trong gói, dù địa chỉ đó là của ai.
Khuếch đại phản xạ ở mức cơ chế. Nếu một dịch vụ UDP trả lời bằng gói lớn hơn nhiều so với gói hỏi, kẻ xấu có thể gửi gói hỏi nhỏ với địa chỉ nguồn giả là của nạn nhân, khiến dịch vụ dội lượng dữ liệu lớn về phía nạn nhân. Các dịch vụ từng bị lợi dụng thường là máy chủ để mở cho mọi người hỏi mà không cần thiết.
Phòng từ phía người vận hành. Không để dịch vụ UDP mở ra Internet khi không cần, giới hạn tần suất trả lời, nhà mạng lọc gói có địa chỉ nguồn không thuộc mạng của mình ngay tại biên. Giao thức mới như QUIC thiết kế sẵn giới hạn: trước khi xác thực địa chỉ khách, máy chủ không được gửi quá ba lần lượng dữ liệu đã nhận.
Kiểm trên hệ thống của mình. Định kỳ liệt kê các cổng UDP đang nghe trên máy chủ bạn quản lý và tắt dịch vụ không dùng là cách phòng rẻ nhất.
Nếu bạn viết ứng dụng trên UDP: danh sách việc phải tự lo
Chọn UDP nghĩa là nhận lại những trách nhiệm mà TCP vốn gánh. Trước khi bắt đầu, đi qua danh sách sau:
- Đánh số gói trong phần dữ liệu để phát hiện mất, trùng và lệch thứ tự.
- Quyết định với từng loại dữ liệu: mất thì bỏ qua, nội suy, hay gửi lại.
- Có cơ chế điều tốc phản ứng với mất gói hoặc độ trễ tăng, để không chiếm hết đường truyền chung.
- Giữ kích thước gói dưới mức an toàn để tránh phân mảnh.
- Gửi gói giữ sống nếu cần nhận dữ liệu chủ động qua NAT.
- Không trả lời gói hỏi bằng gói lớn hơn nhiều khi chưa xác thực địa chỉ khách.
- Mã hoá và xác thực dữ liệu, vì UDP không có lớp bảo vệ nào.
- Chuẩn bị đường lùi khi mạng chặn UDP.
Đọc xong danh sách, nhiều nhóm phát triển nhận ra họ đang định tự viết lại phần lớn QUIC. Nếu nhu cầu là truyền tin cậy nhiều luồng có mã hoá, dùng một thư viện QUIC sẵn có thường an toàn hơn tự chế.
Câu hỏi thường gặp
UDP có nhanh hơn TCP thật không?
UDP không làm bit chạy nhanh hơn trên dây. Nó tránh được bắt tay, chờ báo nhận, chặn đầu hàng và giảm tốc khi mất gói. Với giao dịch ngắn hay dữ liệu thời gian thực, điều đó cho độ trễ thấp hơn. Với tải tệp lớn, TCP thường hiệu quả ngang hoặc hơn.
Gửi một gói UDP lớn 60 kilobyte có được không?
Về chuẩn thì được, nhưng gói sẽ bị cắt thành hàng chục mảnh IP. Mất một mảnh là mất cả gói, và nhiều tường lửa bỏ mảnh. Nên chia dữ liệu thành các gói nhỏ hơn MTU ngay trong ứng dụng.
Vì sao DNS lại dùng cả TCP?
Khi câu trả lời quá lớn so với giới hạn gói UDP đã thoả thuận, máy chủ đặt cờ báo bị cắt ngắn và máy khách hỏi lại qua TCP. Đồng bộ toàn bộ vùng giữa các máy chủ cũng dùng TCP. Các dạng DNS mã hoá chạy trên TLS hoặc HTTPS cũng dựa vào kết nối tin cậy.
UDP có dùng được trong trình duyệt không?
Trang web không mở được socket UDP thô. Nhưng trình duyệt dùng UDP bên trong cho HTTP/3 qua QUIC và cho WebRTC trong gọi video, nên người dùng vẫn hưởng lợi. Lập trình viên web tiếp cận qua các giao diện tầng cao đó.
Kết nối UDP là gì khi UDP không có kết nối?
Một số hệ điều hành cho phép gọi lệnh kết nối trên socket UDP, nhưng lệnh này không gửi gói nào. Nó chỉ ghi nhớ địa chỉ đích mặc định và lọc để socket chỉ nhận gói từ địa chỉ đó, đồng thời cho phép nhận báo lỗi cổng không tới được.
Mạng chặn UDP thì ứng dụng làm sao?
Phần lớn ứng dụng hiện đại có đường lùi. Trình duyệt thấy QUIC không đi được sẽ dùng HTTP/2 qua TCP, ứng dụng gọi video chuyển sang máy chủ chuyển tiếp qua TCP hoặc TLS. Chất lượng có thể giảm nhẹ nhưng vẫn dùng được.