GiaoThuc.comGiao Thức
TLS, chứng chỉ và mã hoá đường truyền

Mã hoá đầu cuối khác mã hoá đường truyền thế nào: ai đọc được tin nhắn của bạn

Mã hoá đường truyền bảo vệ từng chặng, máy chủ vẫn đọc được. Mã hoá đầu cuối chỉ hai người cuối có khoá. Cơ chế bánh cóc kép, siêu dữ liệu và những chỗ hay hở.

Elderly Vietnamese man and his granddaughter sitting on a porch in Ben Tre, both holding phones with blank dark screens, faces turned away from camera, coconut trees behind, golden hour

Mã hoá đường truyền bảo vệ dữ liệu trên từng chặng đi giữa hai máy, nhưng tới mỗi máy chủ trung gian dữ liệu được giải mã và nằm đó dạng đọc được; mã hoá đầu cuối mã hoá ngay trên thiết bị người gửi và chỉ thiết bị người nhận mới có khoá giải, nên máy chủ ở giữa chỉ chuyển tiếp những khối dữ liệu nó không đọc nổi. Cả hai đều gọi là "mã hoá", nhưng câu trả lời cho câu hỏi "nhà cung cấp dịch vụ có đọc được không" thì ngược nhau.

Hình ảnh dễ nhớ: mã hoá đường truyền giống gửi thư qua một chuỗi bưu cục, mỗi đoạn đường thư được bỏ trong xe bọc thép, nhưng tới bưu cục nào thì nhân viên ở đó mở ra phân loại rồi mới cho vào xe bọc thép tiếp. Mã hoá đầu cuối giống bỏ thư vào chiếc hộp có khoá mà chỉ người nhận có chìa; bưu cục vẫn chuyển hộp, vẫn thấy hộp đi từ ai tới ai, nhưng không mở được. Bài này giải thích hai mô hình, cơ chế của mã hoá đầu cuối hiện đại và những chỗ dễ hở mà người dùng ít để ý.

Mã hoá đường truyền: bảo vệ từng chặng

Khi bạn mở một trang web qua HTTPS, kết nối từ trình duyệt tới máy chủ được TLS bảo vệ. Nếu trang đặt sau CDN, có thể có hai chặng: trình duyệt tới nút CDN, rồi nút CDN tới máy chủ gốc, mỗi chặng một kết nối TLS riêng. Ở nút CDN, dữ liệu được giải mã để lưu đệm, nén, lọc tấn công, rồi mã hoá lại cho chặng sau. Với web công khai, đó là thiết kế hợp lý, vì chính máy chủ là đích đến của dữ liệu.

Thư điện tử cho thấy rõ hơn tính "từng chặng". Thư đi từ ứng dụng của bạn tới máy chủ gửi thư, từ đó tới máy chủ nhận thư của người kia, rồi tới ứng dụng của họ. Giữa các máy chủ, thư thường được bảo vệ bằng TLS nâng cấp qua lệnh STARTTLS, nếu cả hai bên hỗ trợ. Nhưng tại mỗi máy chủ, thư được lưu dạng đọc được, để lọc thư rác, quét mã độc, lập chỉ mục tìm kiếm. Nhà cung cấp hộp thư, về kỹ thuật, có thể đọc thư của bạn; việc họ có làm hay không phụ thuộc chính sách và pháp luật, không phụ thuộc mật mã.

Ứng dụng nhắn tin không có mã hoá đầu cuối cũng vậy: tin nhắn đi bằng kết nối mã hoá tới máy chủ, được lưu ở đó dạng máy chủ đọc được, rồi gửi tiếp tới người nhận qua một kết nối mã hoá khác. Kẻ nghe trộm trên Wi-Fi quán cà phê không đọc được, nhưng ai có quyền truy cập máy chủ thì đọc được.

Mã hoá đầu cuối: chỉ hai đầu có khoá

Trong mã hoá đầu cuối (end-to-end encryption, E2EE), khoá giải mã chỉ tồn tại trên thiết bị của những người tham gia cuộc trò chuyện. Mỗi thiết bị có cặp khoá riêng; khoá công khai được đăng lên máy chủ để người khác tìm, khoá bí mật không bao giờ rời thiết bị. Người gửi dùng khoá công khai của người nhận, thông qua một bước thoả thuận khoá, để mã hoá tin nhắn ngay trên máy mình. Máy chủ nhận một khối mã hoá, lưu tạm và chuyển tiếp. Nó vẫn chạy trên nền mã hoá đường truyền, nên thực tế tin nhắn được bọc hai lớp.

Ý tưởng không mới. Thư điện tử có các chuẩn mã hoá đầu cuối từ những năm 1990, như OpenPGP và S/MIME, nhưng việc quản lý khoá thủ công khiến chúng chỉ phổ biến trong giới chuyên môn. Bước ngoặt đến khi các ứng dụng nhắn tin tự động hoá toàn bộ việc tạo, phân phối và xoay khoá, người dùng không cần biết khoá là gì mà vẫn được bảo vệ.

Điều quan trọng cần hiểu: máy chủ trong mô hình đầu cuối vẫn đóng vai phân phối khoá công khai. Nếu máy chủ gian lận, đưa cho bạn khoá công khai của kẻ khác thay vì của người nhận, thì bạn sẽ mã hoá cho kẻ đó. Vì vậy các ứng dụng nghiêm túc có chức năng so mã an toàn, sẽ nói ở mục dưới.

Cơ chế bên trong: bánh cóc kép và bí mật chuyển tiếp cho từng tin nhắn

Thoả thuận khoá khi người kia đang ngoại tuyến. Khác TLS, nhắn tin phải chạy được khi người nhận đang tắt máy. Giao thức Signal, nền tảng của nhiều ứng dụng nhắn tin, giải quyết bằng cách để mỗi thiết bị đăng trước lên máy chủ một gói khoá công khai, gồm khoá danh tính dài hạn, khoá trung hạn có chữ ký và một loạt khoá dùng một lần. Người gửi lấy gói này và chạy nhiều phép Diffie-Hellman kết hợp để ra bí mật ban đầu mà không cần người nhận trực tuyến. Phiên bản mới của bước này đã thêm thành phần chống máy tính lượng tử.

Bánh cóc kép (Double Ratchet). Sau bước đầu, mỗi tin nhắn được mã hoá bằng một khoá riêng. Có hai cái bánh cóc quay cùng lúc: bánh cóc đối xứng băm khoá cũ ra khoá mới sau mỗi tin, không quay ngược được; bánh cóc Diffie-Hellman đổi khoá tạm thời mỗi khi hai bên luân phiên trả lời, trộn thêm bí mật mới vào chuỗi.

Kết quả cho người dùng. Lộ khoá của một tin nhắn không giải được các tin trước đó, vì bánh cóc chỉ quay một chiều. Và nhờ bánh cóc Diffie-Hellman, nếu kẻ gian từng lấy được trạng thái khoá ở một thời điểm, chỉ sau vài lượt trả lời là chúng mất khả năng đọc tiếp. Tính chất sau thường được gọi là tự phục hồi sau xâm nhập.

Nhóm chat. Mã hoá đầu cuối cho nhóm khó hơn vì mỗi tin phải tới nhiều thiết bị và thành viên thay đổi liên tục. Có những cách khác nhau, từ mã hoá riêng cho từng thành viên tới các giao thức nhóm chuyên dụng như MLS được IETF chuẩn hoá trong RFC 9420. Nhóm càng đông, việc giữ an toàn khi có người rời đi càng phức tạp.

So sánh hai mô hình

Bảng dưới gom các câu hỏi thực tế để bạn tự xếp một dịch vụ vào đúng mô hình. Một ứng dụng có thể dùng mô hình đầu cuối cho tin nhắn riêng nhưng không cho nhóm lớn hay bản sao lưu, nên luôn đọc tài liệu bảo mật của chính dịch vụ.

Câu hỏiMã hoá đường truyềnMã hoá đầu cuối
Kẻ nghe trộm trên mạng đọc được nội dung khôngKhôngKhông
Nhà cung cấp dịch vụ đọc được nội dung khôngCó thể, về kỹ thuậtKhông, nếu cài đặt đúng và khoá công khai được kiểm
Máy chủ lọc thư rác, tìm kiếm trong nội dung được khôngĐượcKhông, phải làm trên thiết bị
Đăng nhập trên máy mới có thấy tin cũ khôngThấy ngay, vì máy chủ giữ bản đọc đượcChỉ khi có cơ chế chuyển hoặc sao lưu khoá
Siêu dữ liệu (ai, khi nào, bao nhiêu) có lộ với máy chủ khôngCóThường vẫn có, tuỳ thiết kế giảm thiểu

Dòng cuối là chỗ người dùng hay hiểu nhầm nhất. Mã hoá đầu cuối giấu nội dung, không tự động giấu việc bạn nhắn cho ai, lúc mấy giờ, gửi tệp lớn hay nhỏ.

Những chỗ hay hở dù đã có mã hoá đầu cuối

Mật mã ở giữa có thể hoàn hảo, nhưng hai đầu và những gì xung quanh vẫn là chỗ yếu. Các điểm nên biết:

  • Bản sao lưu lên đám mây: nếu tin nhắn được sao lưu lên dịch vụ lưu trữ mà bản sao lưu không được mã hoá đầu cuối, nội dung sẽ nằm ở đó dạng nhà cung cấp lưu trữ đọc được. Một số ứng dụng cho phép bật mã hoá riêng cho bản sao lưu; hãy kiểm cài đặt của chính ứng dụng bạn dùng.
  • Thiết bị bị chiếm quyền: phần mềm độc trên điện thoại đọc tin nhắn sau khi đã giải mã, đúng như người dùng nhìn thấy. Mã hoá đầu cuối không bảo vệ được thiết bị đã mất kiểm soát.
  • Người nhận chụp màn hình hoặc chuyển tiếp: mật mã kết thúc ở thiết bị người nhận; những gì họ làm sau đó nằm ngoài giao thức.
  • Thiết bị liên kết: mỗi máy tính hay máy tính bảng liên kết thêm vào tài khoản là một đầu cuối nữa có khoá. Định kỳ xem danh sách thiết bị liên kết và gỡ những máy không còn dùng.
  • Không kiểm khoá: nếu không bao giờ so mã an toàn, bạn đang tin máy chủ đưa đúng khoá. Với cuộc trò chuyện nhạy cảm, so mã một lần khi gặp trực tiếp hoặc qua kênh khác là đủ, và để ý khi ứng dụng báo mã an toàn của người kia thay đổi.
  • Thông báo đẩy: nội dung xem trước trên màn hình khoá có thể đi qua dịch vụ thông báo của hệ điều hành; nhiều ứng dụng mã hoá đầu cuối gửi thông báo rỗng rồi để ứng dụng tự lấy và giải mã.

Không có danh sách nào làm một hệ thống an toàn tuyệt đối. Mục tiêu là hiểu mỗi lớp bảo vệ cái gì, để không đặt kỳ vọng sai vào một lớp.

Chọn mô hình nào cho việc gì

Mã hoá đường truyền là mức sàn cho mọi dịch vụ trên Internet ngày nay: không có lý do gì để dữ liệu đi dạng rõ trên mạng. Với dịch vụ mà máy chủ cần đọc dữ liệu để làm việc, như tìm kiếm thư, đề xuất nội dung, xử lý đơn hàng, thì mô hình đường truyền kết hợp kiểm soát truy cập chặt ở máy chủ là lựa chọn tự nhiên. Ở đây niềm tin đặt vào nhà cung cấp, vào chính sách và pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Mã hoá đầu cuối hợp với trao đổi giữa người với người mà máy chủ không cần hiểu nội dung: tin nhắn riêng, cuộc gọi, ghi chú cá nhân, tài liệu nhạy cảm của một nhóm nhỏ. Cái giá là mất một số tiện ích phía máy chủ và phức tạp hơn khi khôi phục tài khoản, vì mất hết thiết bị mà không có bản sao lưu khoá thì không ai lấy lại được tin cũ, kể cả nhà cung cấp.

Với doanh nghiệp, câu hỏi còn có thêm chiều quy định: một số ngành buộc phải lưu trữ và có khả năng truy xuất trao đổi công việc. Việc chọn công cụ cần cân nhắc cả yêu cầu đó, theo quy định hiện hành của ngành và tư vấn pháp lý của tổ chức, chứ không chỉ dựa vào độ mạnh của mật mã.

Câu hỏi thường gặp

HTTPS có phải là mã hoá đầu cuối không?

Theo cách dùng phổ biến thì không. HTTPS mã hoá đường truyền giữa trình duyệt và máy chủ web, và máy chủ đọc được dữ liệu vì nó chính là đích đến. Thuật ngữ đầu cuối thường dành cho trường hợp máy chủ chỉ chuyển tiếp mà không đọc được, như tin nhắn giữa hai người.

Mã hoá đầu cuối có làm ứng dụng chậm đi không?

Hầu như không nhận ra. Phép mã hoá đối xứng cho mỗi tin rất nhẹ, các phép khoá công khai chỉ chạy khi bắt đầu phiên hoặc luân phiên khoá. Phần tốn hơn là đồng bộ khoá giữa nhiều thiết bị và nhóm đông người, nhưng việc này diễn ra ngầm.

Mã an toàn là gì và có cần so không?

Mã an toàn là chuỗi số hoặc mã hình được tính từ khoá danh tính của hai người. Nếu hai bên thấy cùng một mã, khoá công khai không bị đánh tráo ở giữa. Với trò chuyện thường ngày có thể bỏ qua, nhưng với trao đổi nhạy cảm nên so một lần qua kênh khác.

Email có mã hoá đầu cuối được không?

Có, bằng các chuẩn như OpenPGP hoặc S/MIME, khi cả người gửi và người nhận đều có khoá và phần mềm hỗ trợ. Tuy vậy dòng tiêu đề thư và địa chỉ người gửi, người nhận thường vẫn đọc được, và việc quản lý khoá đòi hỏi người dùng hiểu biết hơn so với ứng dụng nhắn tin.

Nếu mất điện thoại thì tin nhắn mã hoá đầu cuối có mất hết không?

Phụ thuộc ứng dụng và cách bạn sao lưu. Nếu có bản sao lưu được mã hoá bằng mật khẩu hoặc khoá khôi phục do bạn giữ, có thể khôi phục trên máy mới. Nếu không có bản sao lưu nào, tin cũ coi như mất, vì không ai khác giữ khoá.

Siêu dữ liệu nguy hiểm đến mức nào?

Biết ai liên lạc với ai, lúc nào, bao lâu một lần thường đủ để suy ra nhiều điều về một người dù không đọc được nội dung. Một số thiết kế cố gắng giảm siêu dữ liệu máy chủ biết được, nhưng không giao thức phổ thông nào xoá được hoàn toàn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138