Địa chỉ IPv4 là một con số dài 32 bit dùng để chỉ ra một giao diện mạng trên Internet hoặc trong một mạng nội bộ. Để người đọc được, 32 bit đó được cắt thành bốn khúc 8 bit, mỗi khúc đổi ra số thập phân từ 0 đến 255, rồi nối bằng dấu chấm: ví dụ 192.168.10.37. Mỗi khúc gọi là một octet. Về nguyên tắc có tất cả 2 mũ 32, tức 4.294.967.296 địa chỉ, nhưng phần dùng được cho máy công cộng ít hơn nhiều vì nhiều dải đã giữ cho việc riêng.
Một địa chỉ IPv4 luôn gồm hai phần: phần đầu chỉ mạng, phần sau chỉ máy trong mạng đó. Ranh giới giữa hai phần không cố định mà do mặt nạ mạng con quy định. Bài này đi từ hình ảnh đời thường đến từng bit: cách đổi một địa chỉ sang nhị phân, hệ thống lớp A, B, C mà sách cũ còn dạy, các dải đặc biệt ai làm mạng cũng phải thuộc, và vì sao kho địa chỉ IPv4 cạn từ hơn mười lăm năm trước.
Hình dung địa chỉ IP như địa chỉ nhà có tên phố và số nhà
Hãy nghĩ tới cách bưu tá giao một lá thư ở Đà Nẵng. Người phân loại ở bưu cục trung tâm không cần biết số nhà, chỉ nhìn tên phường để ném lá thư vào đúng túi. Tới bưu cục phường, người khác mới đọc tên đường và số nhà. Mạng IP làm y hệt: router ở giữa Internet chỉ nhìn phần mạng của địa chỉ đích để quyết định chuyển gói tin về hướng nào; chỉ router cuối cùng, nơi gắn trực tiếp vào mạng đích, mới cần quan tâm tới phần máy.
Nhờ cách chia hai tầng này, một router không phải nhớ hàng tỷ địa chỉ riêng lẻ mà chỉ nhớ vài trăm nghìn khối mạng. Đó là lý do địa chỉ IP được cấp theo khối liền nhau cho từng tổ chức, chứ không cấp lẻ từng số như số điện thoại. Một trường đại học ở TP Hồ Chí Minh nhận một khối, rồi tự chia khối đó cho các toà nhà và phòng máy bên trong.
Hình ảnh này cũng giúp hiểu một điểm hay bị nhầm: địa chỉ IP gắn với giao diện mạng, không gắn với chiếc máy. Một máy tính xách tay có cổng dây và Wi-Fi có thể mang hai địa chỉ khác nhau cùng lúc, còn một router có bao nhiêu cổng nối vào bao nhiêu mạng thì mang bấy nhiêu địa chỉ. Khi bạn mang máy từ nhà lên công ty, máy nhận địa chỉ mới vì nó đã chuyển sang một "con phố" khác, giống như chuyển nhà thì đổi địa chỉ thư.
Đổi một địa chỉ IPv4 sang nhị phân bằng tay
Máy chỉ hiểu bit, nên mọi phép tính về mạng con đều quy về nhị phân. Cách đổi nhanh nhất là dùng tám trọng số của một octet: 128, 64, 32, 16, 8, 4, 2, 1. Lấy ví dụ giả định địa chỉ 192.168.10.37 và đổi từng octet theo các bước sau.
- Octet thứ nhất là 192. Trừ 128 còn 64, trừ tiếp 64 còn 0. Hai trọng số đầu được dùng, sáu trọng số sau không, nên viết là 11000000.
- Octet thứ hai là 168. Trừ 128 còn 40; 64 lớn hơn 40 nên bit thứ hai là 0; trừ 32 còn 8; 16 lớn hơn 8 nên là 0; trừ 8 còn 0. Kết quả 10101000, kiểm lại 128 cộng 32 cộng 8 đúng bằng 168.
- Octet thứ ba là 10. Chỉ dùng trọng số 8 và 2, được 00001010. Nhớ viết đủ tám bit, kể cả các số 0 ở đầu, nếu không sẽ lệch khi so mặt nạ.
- Octet thứ tư là 37. Dùng 32, còn 5; dùng 4, còn 1; dùng 1, còn 0. Kết quả 00100101.
- Ghép lại: 11000000.10101000.00001010.00100101. Đếm thử phải đủ 32 chữ số. Chiều ngược lại cũng làm như vậy: cộng trọng số ở những vị trí có số 1.
Làm vài lần sẽ quen tay và nhận ra một số quy luật đáng nhớ: 128 là 10000000, 192 là 11000000, 224 là 11100000, 240 là 11110000, 248, 252, 254 và 255 lần lượt thêm một số 1. Đúng tám giá trị này là những số có thể xuất hiện trong một octet của mặt nạ mạng con, nên thuộc chúng tiết kiệm rất nhiều thời gian khi chia mạng.
Hệ thống lớp A, B, C, D, E: vì sao sách cũ còn dạy
Trong những năm đầu của Internet, ranh giới giữa phần mạng và phần máy được suy ra từ chính mấy bit đầu của địa chỉ. Cách này gọi là định địa chỉ theo lớp. Nó đã bị thay bằng CIDR từ năm 1993, nhưng tên gọi các lớp vẫn còn trong giáo trình, đề thi và cả cách người trong nghề nói chuyện.
| Lớp | Bit đầu | Octet đầu | Phần mạng mặc định | Dùng cho |
|---|---|---|---|---|
| A | 0 | 0 – 127 | 8 bit đầu (/8) | Mạng rất lớn, khoảng 16,7 triệu địa chỉ mỗi khối |
| B | 10 | 128 – 191 | 16 bit đầu (/16) | Mạng vừa, 65.536 địa chỉ mỗi khối |
| C | 110 | 192 – 223 | 24 bit đầu (/24) | Mạng nhỏ, 256 địa chỉ mỗi khối |
| D | 1110 | 224 – 239 | Không chia | Multicast, gửi một lần cho nhiều máy đăng ký nhận |
| E | 1111 | 240 – 255 | Không chia | Dự phòng, thử nghiệm |
Điểm yếu của hệ lớp lộ ra rất nhanh: một công ty cần 2.000 địa chỉ thì lớp C quá nhỏ, lớp B lại thừa hơn 63.000 địa chỉ bỏ không. Kho địa chỉ bị phung phí theo kiểu đó, còn bảng định tuyến lại phình ra vì phải mang hàng loạt khối lớp C lẻ. CIDR bỏ ràng buộc này, cho phép phần mạng dài bao nhiêu bit tuỳ ý, ví dụ /21 cho đúng 2.048 địa chỉ. Ngày nay khi ai đó nói "một lớp C", họ thường chỉ muốn nói "một khối /24", không còn ý nghĩa theo bit đầu.
Những dải địa chỉ đặc biệt cần thuộc lòng
0.0.0.0 mang nghĩa "chưa có địa chỉ" khi máy vừa khởi động và đang xin cấp địa chỉ, còn trong bảng định tuyến thì 0.0.0.0/0 là tuyến mặc định, nghĩa là "mọi đích còn lại". Trên máy chủ, lắng nghe ở 0.0.0.0 nghĩa là nhận kết nối trên mọi giao diện.
127.0.0.0/8 là dải loopback. Gói tin gửi tới 127.0.0.1 không bao giờ rời khỏi máy; nó quay vòng trong ngăn xếp mạng của hệ điều hành. Lập trình viên dùng nó để chạy thử máy chủ web ngay trên máy mình.
169.254.0.0/16 là dải link-local. Khi máy không xin được địa chỉ từ máy chủ cấp phát, nhiều hệ điều hành tự gán một địa chỉ trong dải này. Thấy máy mang địa chỉ 169.254.x.x thường là dấu hiệu việc cấp phát tự động đã thất bại.
255.255.255.255 là địa chỉ quảng bá giới hạn: gửi tới mọi máy trong cùng đoạn mạng vật lý, router không chuyển tiếp ra ngoài. Mỗi mạng con còn có địa chỉ quảng bá riêng là địa chỉ cuối cùng của khối.
Ba dải riêng 10.0.0.0/8, 172.16.0.0/12 và 192.168.0.0/16 dùng trong mạng nội bộ, không được định tuyến trên Internet công cộng. Bài về IP công cộng và IP riêng trong cùng danh mục đi sâu vào chúng.
Ba dải tài liệu 192.0.2.0/24, 198.51.100.0/24 và 203.0.113.0/24 được giữ riêng cho sách, bài viết và ví dụ, giống tên miền mẫu. Viết tài liệu bằng các dải này thì không vô tình chỉ vào máy thật của ai.
Bên trong phần đầu gói IPv4: địa chỉ nằm ở đâu
Địa chỉ không đứng một mình mà nằm trong phần đầu của mỗi gói tin IPv4. Phần đầu này dài tối thiểu 20 byte, tức 160 bit, sắp theo thứ tự cố định để mọi router trên thế giới đọc cùng một cách. Bốn bit đầu là số phiên bản, với IPv4 thì có giá trị 4. Tiếp theo là độ dài phần đầu, trường phân loại dịch vụ, tổng độ dài gói 16 bit, rồi nhóm ba trường dùng cho việc phân mảnh: số nhận dạng, cờ và vị trí mảnh.
Sau đó là hai trường mà người làm mạng nhìn thấy hằng ngày. Trường TTL dài 8 bit, mỗi router đi qua trừ đi 1, về 0 thì gói bị huỷ; nhờ vậy một gói lạc trong vòng lặp không chạy mãi. Trường giao thức cho biết bên trong gói chở gì: giá trị 6 là TCP, 17 là UDP, 1 là ICMP. Tiếp theo là tổng kiểm tra của phần đầu, rồi mới đến hai trường 32 bit quan trọng nhất là địa chỉ nguồn và địa chỉ đích.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: vì TTL thay đổi ở mỗi chặng, tổng kiểm tra phần đầu cũng phải tính lại ở mỗi router. Đây là một phần công việc mà IPv6 đã bỏ đi để router xử lý nhanh hơn. Khi bạn mở một công cụ bắt gói tin trên máy của mình và nhấn vào một gói, các trường Source, Destination, Time to Live và Protocol hiện đúng theo thứ tự vừa kể, nên đọc một lần là nhớ.
Vì sao IPv4 cạn và Internet vẫn chạy được
Khoảng 4,3 tỷ địa chỉ nghe nhiều nhưng không đủ cho một thế giới có điện thoại, máy tính, camera và thiết bị cảm biến tính bằng chục tỷ. Đã thế, một phần lớn bị giữ cho mục đích đặc biệt: cả lớp D và E, dải loopback, các dải riêng. Phần còn lại được cấp theo khối, và những khối lớn cấp từ thời đầu cho một số tổ chức không thể thu hồi dễ dàng.
Tháng 2 năm 2011, tổ chức điều phối địa chỉ toàn cầu IANA phát ra những khối /8 cuối cùng trong kho chung cho năm cơ quan đăng ký khu vực. Cơ quan phụ trách khu vực châu Á – Thái Bình Dương, nơi có Việt Nam, chạm tới khối cuối của mình chỉ vài tháng sau đó và chuyển sang chế độ cấp rất hạn chế. Từ đó, địa chỉ IPv4 trở thành tài nguyên khan hiếm được chuyển nhượng giữa các tổ chức.
Internet không dừng lại nhờ ba lớp chữa cháy. Thứ nhất là CIDR, cấp đúng kích cỡ cần dùng thay vì cấp theo lớp. Thứ hai là địa chỉ riêng kết hợp với NAT, cho phép cả một văn phòng hay cả nghìn thuê bao dùng chung một địa chỉ công cộng. Thứ ba và là lời giải lâu dài: IPv6 với không gian 128 bit. Hai cách đầu kéo dài tuổi thọ IPv4 thêm nhiều năm, nhưng phải trả giá bằng sự phức tạp và mất tính kết nối hai chiều giữa các máy, điều mà các bài về NAT và IPv6 trong danh mục này phân tích kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Một octet có thể mang giá trị 256 không?
Không. Một octet có 8 bit nên giá trị lớn nhất là 11111111, tức 255. Địa chỉ như 192.168.1.256 là không hợp lệ và hầu hết hệ điều hành sẽ báo lỗi ngay khi bạn gõ vào. Thấy con số lớn hơn 255 trong một địa chỉ IPv4 thì chắc chắn đã có lỗi gõ hoặc lỗi chép.
Địa chỉ IPv4 có thể viết dạng khác ngoài bốn số thập phân không?
Về kỹ thuật, một số thư viện chấp nhận dạng một số nguyên duy nhất, dạng bát phân khi có số 0 ở đầu, hoặc dạng thập lục phân. Cách viết này gây ra không ít lỗi và lỗ hổng do các chương trình hiểu khác nhau. Trong cấu hình và tài liệu, bạn nên luôn dùng dạng bốn số thập phân không có số 0 thừa ở đầu.
Có phải mỗi người dùng Internet đều có một địa chỉ IPv4 riêng?
Không. Phần lớn thiết bị trong nhà và văn phòng dùng địa chỉ riêng, rồi đi ra Internet qua một địa chỉ công cộng chung. Nhiều nhà mạng còn cho hàng trăm thuê bao dùng chung một địa chỉ công cộng. Vì vậy địa chỉ IP công cộng không đủ để xác định một người hay một máy cụ thể nếu không có thêm số cổng và thời điểm.
Địa chỉ mạng và địa chỉ quảng bá có gán cho máy được không?
Trong một mạng con thông thường thì không. Địa chỉ đầu tiên của khối, có phần máy toàn bit 0, đại diện cho cả mạng; địa chỉ cuối, có phần máy toàn bit 1, là địa chỉ quảng bá. Ngoại lệ là các liên kết điểm – điểm dùng khối /31, nơi cả hai địa chỉ đều được gán cho hai đầu.
Thuộc bảng lớp A, B, C còn có ích gì không?
Có, nhưng ở mức nhận diện. Nhìn octet đầu, bạn đoán được nguồn gốc của khối và hiểu tài liệu cũ. Còn khi cấu hình hoặc tính mạng con, hãy luôn dựa vào độ dài tiền tố hoặc mặt nạ đi kèm. Một địa chỉ bắt đầu bằng 10 hoàn toàn có thể nằm trong khối /24 chứ không nhất thiết là /8.
Vì sao dải 127.0.0.0/8 lại chiếm tới 16 triệu địa chỉ cho việc loopback?
Đó là quyết định từ thời địa chỉ còn được coi là dồi dào và chia theo lớp, nên loopback nhận nguyên một khối lớp A. Đã có những đề xuất thu hồi một phần dải này, nhưng vì rất nhiều phần mềm giả định cả dải đều là loopback, việc thay đổi rủi ro hơn lợi ích nên đến nay vẫn giữ nguyên.