Cửa sổ trượt là cơ chế cho phép TCP gửi liền nhiều đoạn dữ liệu mà không phải chờ báo nhận của từng đoạn, trong giới hạn một "cửa sổ" byte; mỗi khi báo nhận tới, cửa sổ trượt lên phía trước và mở chỗ cho dữ liệu mới. Kích thước cửa sổ do bên nhận báo về trong mỗi gói, để bên gửi không bao giờ đổ vào nhiều hơn bộ đệm bên kia chứa được — đó là kiểm soát luồng.
Hình dung bến phà chỉ có năm chỗ đậu: bạn được cho tối đa năm thuyền vào cùng lúc, thuyền đầu tiên bốc hàng xong rời đi thì thuyền thứ sáu mới được vào. Bến báo "còn ba chỗ" thì chỉ cho thêm ba thuyền. Bài này đi từ hình ảnh đó tới trường Window trong phần đầu TCP, hệ số nhân cửa sổ, trường hợp cửa sổ bằng 0, và những tương tác tinh tế như thuật toán Nagle với báo nhận trễ.
Vì sao "gửi một gói, chờ một ACK" quá chậm
Cách đơn giản nhất để truyền tin cậy là gửi một đoạn, chờ báo nhận, rồi mới gửi đoạn sau. Cách này gọi là dừng và chờ. Vấn đề là đường truyền phần lớn thời gian nằm không. Ví dụ giả định: mỗi đoạn 1460 byte, RTT 40 mili giây. Mỗi giây chỉ có 25 vòng đi về, tức chuyển được khoảng 36,5 kilobyte, chưa tới 0,3 megabit mỗi giây, dù đường truyền có thể là 100 megabit.
Lời giải là cho phép nhiều đoạn "đang bay" cùng lúc. Nếu được gửi liền 20 đoạn trước khi chờ báo nhận, cùng ví dụ trên chuyển được gấp 20 lần. Số byte được phép gửi mà chưa có báo nhận chính là cửa sổ. Nhưng cho gửi bao nhiêu là đủ? Có hai giới hạn: bộ đệm bên nhận chứa được bao nhiêu, và mạng ở giữa chịu được bao nhiêu. Giới hạn thứ nhất là việc của kiểm soát luồng, nội dung bài này; giới hạn thứ hai là kiểm soát tắc nghẽn, có bài riêng.
Lượng dữ liệu bên gửi thật sự được đưa lên dây tại mỗi thời điểm bằng giá trị nhỏ hơn giữa cửa sổ nhận do bên kia báo và cửa sổ tắc nghẽn do chính bên gửi tự ước lượng, trừ đi số byte đã gửi mà chưa được báo nhận.
Bốn vùng byte trong bộ đệm của bên gửi
Để hình dung cửa sổ "trượt", hãy chia dòng byte của bên gửi thành bốn vùng. Ví dụ giả định: ACK mới nhất là 10001, cửa sổ bên nhận báo 8000 byte, bên gửi đã phát tới byte 15000.
| Vùng | Khoảng byte trong ví dụ | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Đã gửi, đã được báo nhận | tới 10000 | Có thể xoá khỏi bộ đệm gửi |
| Đã gửi, chưa được báo nhận | 10001 – 15000 | Đang bay, phải giữ để có thể gửi lại |
| Chưa gửi, được phép gửi | 15001 – 18000 | Phần còn trống của cửa sổ, gửi ngay được |
| Chưa gửi, chưa được phép | từ 18001 | Phải chờ cửa sổ trượt lên |
Khi một ACK mới tới, chẳng hạn ACK 13001 kèm cửa sổ vẫn 8000, mép trái nhảy lên 13001 và mép phải nhảy lên 21000: cả cửa sổ đã trượt sang phải 3000 byte. Nếu bên nhận báo cửa sổ nhỏ đi vì ứng dụng của nó đọc chậm, mép phải đứng yên hoặc tiến chậm hơn mép trái, cửa sổ co lại. Chuẩn khuyến cáo bên nhận không được rút mép phải lùi lại so với những gì đã hứa, vì bên gửi có thể đã phát dữ liệu dựa trên lời hứa đó.
Trường Window 16 bit và hệ số nhân cửa sổ
Trường Window trong phần đầu TCP dài 16 bit, nên giá trị lớn nhất là 65.535 byte. Thời TCP ra đời, con số đó rộng rãi. Ngày nay nó là nút thắt: với cửa sổ 64 kilobyte và RTT 200 mili giây (ví dụ giả định cho một máy chủ ở rất xa), mỗi giây chỉ chuyển được 5 lần 64 kilobyte, khoảng 2,6 megabit, bất kể đường truyền nhanh thế nào. Mối liên hệ giữa băng thông, độ trễ và cửa sổ cần thiết được phân tích kỹ trong bài về tích băng thông–độ trễ của danh mục này.
Tuỳ chọn hệ số nhân cửa sổ (window scale) mở rộng giới hạn đó. Trong gói SYN và SYN-ACK, mỗi bên báo một số dịch bit từ 0 tới 14. Từ đó trở đi, giá trị trong trường Window của bên đó phải được dịch trái đúng số bit ấy mới ra cửa sổ thật. Dịch tối đa 14 bit cho cửa sổ gần một gibibyte. Hệ số chỉ được thoả thuận một lần lúc bắt tay và giữ nguyên suốt kết nối.
Hệ quả thực tế khi bắt gói: nếu bạn mở một luồng TCP giữa chừng mà không thấy gói SYN, công cụ không biết hệ số nhân và hiển thị cửa sổ bé bất thường. Đó không phải lỗi mạng, chỉ là thiếu thông tin. Một nguồn rắc rối thật là thiết bị trung gian cũ xoá tuỳ chọn này khỏi gói SYN, khiến cả kết nối kẹt ở giới hạn 64 kilobyte.
Khi cửa sổ về 0: bên nhận đầy bộ đệm
Cửa sổ bằng 0 nghĩa là "dừng gửi". Khi ứng dụng phía nhận đọc chậm hơn tốc độ dữ liệu tới, bộ đệm nhận đầy dần và cửa sổ báo về nhỏ dần, cuối cùng bằng 0. Bên gửi phải ngừng phát dữ liệu mới. Đây là kiểm soát luồng làm đúng việc: bảo vệ bên nhận chứ không phải lỗi.
Đồng hồ kiên trì chống bế tắc. Khi bên nhận đọc bớt và có chỗ trống, nó gửi gói cập nhật cửa sổ. Nhưng nếu gói đó bị mất, hai bên sẽ chờ nhau mãi. Để tránh, bên gửi bật đồng hồ kiên trì, định kỳ gửi gói thăm dò cửa sổ rất nhỏ để buộc bên nhận trả lời kích thước hiện tại.
Đọc dấu hiệu khi chẩn đoán. Trong luồng TCP bắt được trên máy của mình, chuỗi gói cửa sổ bằng 0 lặp lại cho thấy nút thắt nằm ở ứng dụng bên nhận, chẳng hạn chương trình xử lý chậm hay ổ đĩa ghi chậm, chứ không phải ở mạng. Đây là phân biệt rất có giá trị khi hai nhóm mạng và lập trình đổ lỗi cho nhau.
Bộ đệm tự điều chỉnh. Hệ điều hành hiện đại tự nới bộ đệm nhận theo nhu cầu của từng kết nối trong một giới hạn cấu hình. Ứng dụng tự đặt cứng kích thước bộ đệm nhỏ có thể vô tình tắt cơ chế tự điều chỉnh này và làm kết nối chậm hơn.
Hội chứng cửa sổ ngớ ngẩn và thuật toán Nagle
Một hiện tượng có tên khá vui là hội chứng cửa sổ ngớ ngẩn (silly window syndrome). Nó xảy ra khi bên nhận đọc từng vài byte và báo ngay cửa sổ mở thêm vài byte, còn bên gửi thấy có chỗ là gửi ngay một gói bé tí. Kết quả là mạng đầy gói 40 byte phần đầu chở vài byte dữ liệu. Cách chữa ở phía nhận là chỉ báo mở cửa sổ khi chỗ trống đủ lớn, ít nhất một đoạn đầy hoặc một phần đáng kể bộ đệm.
Phía gửi có thuật toán Nagle: nếu còn dữ liệu đã gửi chưa được báo nhận, giữ các mẩu ghi nhỏ lại, gom thành một gói lớn hơn và chỉ gửi khi ACK tới hoặc khi đủ một đoạn đầy. Với ứng dụng gõ phím từ xa thời mạng chậm, Nagle tiết kiệm băng thông đáng kể.
Rắc rối nảy sinh khi Nagle gặp báo nhận trễ ở bên kia. Bên gửi giữ mẩu dữ liệu nhỏ chờ ACK, bên nhận giữ ACK chờ thêm dữ liệu hoặc chờ hết thời gian trễ. Hai bên chờ nhau cho đến khi đồng hồ báo nhận trễ hết hạn, tạo ra độ trễ thừa mỗi lượt hỏi đáp. Đó là lý do nhiều ứng dụng tương tác bật tuỳ chọn TCP_NODELAY để tắt Nagle, và tự gom dữ liệu trước khi ghi một lần thay vì ghi nhiều mẩu nhỏ.
Kiểm soát luồng nhiều tầng: khi một kết nối chở nhiều luồng
Cửa sổ của TCP áp cho cả kết nối, vì TCP chỉ biết một dòng byte. Khi giao thức tầng trên ghép nhiều luồng vào cùng kết nối, như HTTP/2 tải song song hàng chục tài nguyên, nó phải tự có thêm kiểm soát luồng riêng cho từng luồng. Nếu không, một luồng tải tệp lớn mà phía nhận đọc chậm sẽ chiếm hết cửa sổ chung, các luồng nhỏ khác không có chỗ để đi.
QUIC đưa ý này vào ngay tầng giao vận. Mỗi luồng có giới hạn số byte bên nhận cho phép, và cả kết nối có thêm một giới hạn tổng. Bên nhận nới các giới hạn bằng khung tin riêng khi ứng dụng đọc bớt dữ liệu. Khác TCP, giới hạn ở đây là vị trí byte tuyệt đối được phép gửi tới, không phải độ rộng cửa sổ tính từ ACK, nên không bị lẫn với chuyện báo nhận hay mất gói.
Bài học chung khi thiết kế: kiểm soát luồng phải đặt ở đúng tầng có thông tin về người tiêu thụ dữ liệu. Tầng giao vận chỉ thấy bộ đệm, ứng dụng mới biết luồng nào đang ứ.
Đọc cửa sổ trong một luồng TCP bắt được trên máy của bạn
Nếu bạn đang học và muốn tự thấy cửa sổ trượt hoạt động, làm theo các bước sau trên chính máy và mạng của mình, với một tệp tải từ máy chủ mà bạn được phép dùng:
- Bắt đầu bắt gói trước khi mở kết nối, để có cả gói SYN và SYN-ACK; đây là nơi duy nhất ghi hệ số nhân cửa sổ.
- Mở gói SYN-ACK, tìm tuỳ chọn hệ số nhân cửa sổ và ghi lại số dịch bit của mỗi bên.
- Trong các gói ACK từ phía bạn, đọc giá trị cửa sổ đã được công cụ tính sẵn theo hệ số; quan sát nó lớn dần khi bộ đệm tự nới.
- Dùng chức năng vẽ đồ thị luồng của công cụ để thấy số thứ tự tăng theo thời gian và đường mép phải của cửa sổ nằm phía trên.
- Thử giới hạn tốc độ đọc của chương trình nhận nếu có thể, rồi quan sát cửa sổ co lại và có thể chạm 0.
- Ghi lại kết quả cùng phiên bản hệ điều hành, vì cách tự điều chỉnh bộ đệm khác nhau giữa các phiên bản.
Bài tập này cho bạn thấy tận mắt sự khác nhau giữa kiểm soát luồng và kiểm soát tắc nghẽn: khi cửa sổ nhận vẫn còn rộng mà tốc độ không tăng, giới hạn nằm ở mạng; khi cửa sổ nhận chạm đáy, giới hạn nằm ở phía nhận.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm soát luồng và kiểm soát tắc nghẽn khác nhau thế nào?
Kiểm soát luồng bảo vệ bên nhận, dựa trên cửa sổ bên nhận báo trong mỗi gói. Kiểm soát tắc nghẽn bảo vệ mạng ở giữa, dựa trên cửa sổ tắc nghẽn mà bên gửi tự ước lượng từ tín hiệu mất gói hay độ trễ. Bên gửi tuân theo giá trị nhỏ hơn trong hai cửa sổ.
Cửa sổ nhận lớn hơn có luôn làm tải nhanh hơn không?
Chỉ khi cửa sổ đang là nút thắt. Nếu mạng hoặc kiểm soát tắc nghẽn đang giới hạn, nới cửa sổ nhận không thay đổi gì. Bộ đệm quá lớn còn có thể làm hàng đợi phình ra ở một số thiết bị, tăng độ trễ cho các ứng dụng khác dùng chung đường.
Có nên luôn bật TCP_NODELAY không?
Không nhất thiết. Ứng dụng tương tác gửi những thông điệp nhỏ cần phản hồi nhanh thường hưởng lợi khi tắt Nagle. Ứng dụng ghi rất nhiều mẩu nhỏ liên tục mà không tự gom có thể sinh ra quá nhiều gói bé. Cách tốt là tự gom dữ liệu rồi ghi một lần.
Vì sao công cụ bắt gói hiện cửa sổ chỉ vài trăm byte?
Thường do bạn bắt đầu bắt gói sau khi kết nối đã mở, công cụ không thấy gói SYN nên không biết hệ số nhân và hiển thị giá trị thô trong trường 16 bit. Hãy bắt lại từ đầu kết nối để thấy cửa sổ thật.
UDP có kiểm soát luồng không?
Không. UDP gửi bao nhiêu tuỳ ứng dụng; nếu bộ đệm nhận của hệ điều hành đầy, gói tới sau bị bỏ mà bên gửi không hay biết. Giao thức xây trên UDP như QUIC tự làm kiểm soát luồng, ở cả mức từng luồng lẫn mức toàn kết nối.
Cửa sổ bằng 0 kéo dài có làm đứt kết nối không?
Không tự làm đứt, vì bên gửi vẫn định kỳ thăm dò cửa sổ. Nhưng ứng dụng hoặc thiết bị trung gian có thể đặt giới hạn thời gian riêng và đóng kết nối nếu không có tiến triển quá lâu. Khi gặp, nên tìm nguyên nhân ở chương trình nhận.