DNS qua TLS (DoT) và DNS qua HTTPS (DoH) là hai cách mã hoá chặng truyền truy vấn DNS giữa thiết bị của bạn và resolver, để người đứng giữa đường không đọc được, không sửa được bạn đang tra tên miền nào. DoT bọc DNS trong một kết nối TLS riêng trên cổng 853; DoH đóng gói câu hỏi DNS thành yêu cầu HTTPS trên cổng 443, trông giống mọi lưu lượng web khác.
Cả hai không làm truy vấn của bạn "vô hình". Chúng chuyển niềm tin từ mạng bạn đang đi qua sang resolver mà bạn chọn: resolver đó vẫn thấy mọi tên bạn tra. Như việc gửi thư trong phong bì dán kín thay vì bưu thiếp, người đưa thư không đọc được nữa, nhưng người nhận thì vẫn đọc. Bài này giải thích hai giao thức hoạt động ra sao, khác nhau ở đâu, những ai vẫn thấy tên miền bạn truy cập và vì sao chúng gây tranh luận trong mạng doanh nghiệp, trường học.
DNS truyền thống lộ những gì
Từ khi ra đời, DNS chạy chủ yếu qua UDP cổng 53 dưới dạng chữ rõ. Câu hỏi "địa chỉ của tên này là gì" và câu trả lời đi qua mọi chặng giữa máy bạn và resolver: mạng Wi-Fi bạn đang ngồi, router, nhà mạng. Bất kỳ ai kiểm soát một chặng đều có thể ghi lại danh sách tên miền bạn tra, kể cả khi nội dung trang web sau đó được mã hoá bằng HTTPS.
Lộ không chỉ là chuyện bị đọc. Vì không có mã hoá hay chữ ký trên chặng này, một thiết bị trên đường có thể trả lời thay resolver, đưa về địa chỉ khác. Trên mạng Wi-Fi công cộng dựng không đàng hoàng, đó là cách đơn giản để dẫn người dùng tới trang giả. DNSSEC giúp phát hiện dữ liệu bị sửa nếu có ai đó kiểm chữ ký, nhưng không che nội dung, và phần lớn máy tính không tự kiểm chữ ký.
Vì thế, khi phần lớn lưu lượng web đã chuyển sang HTTPS, DNS trở thành một trong những chỗ chữ rõ cuối cùng tiết lộ hành vi duyệt web. DoT và DoH ra đời để vá đúng chặng này: từ thiết bị tới resolver. Chặng từ resolver đi hỏi các máy chủ có thẩm quyền phần lớn vẫn là DNS truyền thống, và đó là một bài toán khác.
DNS qua TLS: một đường hầm riêng trên cổng 853
Cách hoạt động. Thiết bị mở kết nối TCP tới resolver ở cổng 853, bắt tay TLS, kiểm chứng chỉ của resolver, rồi gửi các thông điệp DNS bình thường bên trong đường hầm đã mã hoá. Đặc tả là RFC 7858 năm 2016. Mỗi thông điệp được đặt trước hai byte độ dài như DNS qua TCP thông thường.
Giữ kết nối để đỡ tốn bắt tay. Bắt tay TCP và TLS tốn vài vòng đi về, đắt hơn nhiều so với một gói UDP. Vì vậy thiết bị giữ kết nối mở và gửi nhiều câu hỏi liên tiếp qua đó, kể cả gửi câu hỏi mới khi câu trước chưa có trả lời. Khi kết nối đã ấm, độ trễ thêm vào là nhỏ.
Dễ nhận diện, dễ quản lý. Vì dùng cổng riêng, người quản trị mạng nhìn là biết đó là DNS mã hoá. Họ có thể cho phép tới resolver được duyệt và chặn các nơi khác. Với người dùng, điều này có nghĩa DoT có thể không chạy trên những mạng chặn cổng 853, và thiết bị sẽ phải lùi về DNS thường hoặc báo lỗi tuỳ cấu hình.
Đã có sẵn trong nhiều hệ điều hành. Một số hệ điều hành di động có mục cài đặt DNS riêng tư dùng DoT, nhập tên máy chủ của resolver là thiết bị tự kiểm chứng chỉ theo tên đó. Tên mục cài đặt và cách hoạt động khác nhau giữa các phiên bản, nên kiểm tài liệu thiết bị của bạn.
DNS qua HTTPS: câu hỏi DNS trong thân yêu cầu web
DoH (RFC 8484, năm 2018) đi đường khác: lấy nguyên thông điệp DNS dạng nhị phân, đặt vào một yêu cầu HTTP gửi tới đường dẫn của resolver qua HTTPS, cổng 443. Kiểu nội dung được khai là application/dns-message. Có hai cách gửi: POST với thông điệp trong thân yêu cầu, hoặc GET với thông điệp mã hoá base64url trong tham số dns của đường dẫn, cách sau cho phép bộ nhớ đệm HTTP hoạt động.
Vì chạy trên HTTP/2 hoặc HTTP/3, DoH tận dụng được việc ghép nhiều yêu cầu trên một kết nối, ưu tiên và nén phần đầu. Quan trọng hơn, nó nằm trong tầng ứng dụng: một trình duyệt có thể tự gửi truy vấn DoH tới resolver nó chọn mà không cần hệ điều hành biết. Đó là lý do DoH lan nhanh qua trình duyệt trước khi hệ điều hành hỗ trợ.
Từ góc nhìn của mạng, lưu lượng DoH gần như không phân biệt được với lưu lượng web khác tới cùng máy chủ, chỉ nhận ra qua địa chỉ IP hay tên của resolver nổi tiếng. Đây vừa là ưu điểm về riêng tư, vừa là nguồn tranh cãi: người quản trị mạng mất công cụ quan sát và áp chính sách mà họ vẫn dựa vào. Ngoài DoT và DoH còn có DNS qua QUIC (RFC 9250), dùng QUIC trên UDP để có mã hoá mà ít vòng bắt tay hơn, mức triển khai còn hẹp hơn hai giao thức kia.
DoT, DoH và DNS truyền thống đặt cạnh nhau
Bảng dưới so sánh ở góc giao thức, không phải góc nhà cung cấp dịch vụ nào tốt hơn:
| Tiêu chí | DNS truyền thống | DNS qua TLS | DNS qua HTTPS |
|---|---|---|---|
| Cổng mặc định | 53 UDP và TCP | 853 TCP | 443 TCP, hoặc UDP khi dùng HTTP/3 |
| Mã hoá chặng thiết bị – resolver | Không | Có | Có |
| Xác thực resolver | Không | Bằng chứng chỉ TLS | Bằng chứng chỉ TLS |
| Mạng nhận ra được | Dễ | Dễ, nhờ cổng riêng | Khó, lẫn với lưu lượng web |
| Thường được cấu hình ở | Hệ điều hành, router | Hệ điều hành | Trình duyệt, ứng dụng, một số hệ điều hành |
| Chi phí khởi tạo | Gần như không | Bắt tay TCP và TLS | Bắt tay TCP và TLS, hoặc QUIC |
Hai giao thức mã hoá có độ an toàn mật mã tương đương vì cùng dựa vào TLS. Khác biệt thực tế nằm ở nơi cấu hình và mức hoà lẫn vào lưu lượng chung. Chọn cái nào thường không do người dùng quyết mà do thiết bị và phần mềm hỗ trợ cái nào.
Một điểm hay bị bỏ qua là cách thiết bị phản ứng khi kênh mã hoá không dùng được. Chế độ cơ hội sẽ thử mã hoá, thất bại thì lặng lẽ lùi về DNS thường; chế độ bắt buộc thì báo lỗi và không phân giải gì. Chế độ cơ hội tiện nhưng kẻ đứng giữa chỉ cần chặn cổng 853 là thiết bị tự quay về chữ rõ; chế độ bắt buộc an toàn hơn nhưng dễ làm người dùng mất mạng trên những mạng chặn kênh mã hoá. Khi cấu hình, nên biết thiết bị của mình đang ở chế độ nào.
Mã hoá DNS rồi, ai vẫn thấy bạn truy cập đâu
Đây là phần hay bị hiểu quá lên. Sau khi bật DoH hay DoT, những bên sau vẫn biết hoặc suy ra được tên miền bạn truy cập:
- Chính resolver. Nó giải mã và trả lời mọi câu hỏi, nên thấy toàn bộ. Chọn resolver mã hoá là chọn tin vào chính sách lưu nhật ký và cách xử lý dữ liệu của bên vận hành nó.
- Bên quan sát phần chào hỏi TLS. Khi trình duyệt kết nối tới website, phần chào hỏi TLS mang trường SNI chứa tên miền dạng chữ rõ, trừ khi cả trình duyệt và máy chủ hỗ trợ ECH.
- Bên quan sát địa chỉ IP đích. Với website có địa chỉ riêng, địa chỉ IP đủ để biết bạn vào đâu; với website đứng sau mạng phân phối nội dung dùng chung địa chỉ, khó suy ra hơn.
- Máy chủ có thẩm quyền. Chúng thấy resolver hỏi, không thấy bạn, trừ khi resolver gửi kèm thông tin mạng con của máy khách.
- Phần mềm trên chính thiết bị. Mã hoá đường truyền không chống được phần mềm theo dõi cài trên máy bạn.
Vậy DoH và DoT có ích nhất khi mạng cục bộ là chỗ bạn ít tin nhất: Wi-Fi công cộng, mạng chung cư, khách sạn. Chúng ít thay đổi gì nếu chính resolver mới là bên bạn lo ngại.
Vướng mắc trong mạng doanh nghiệp và trường học
Nhiều tổ chức dựa vào resolver nội bộ cho ba việc: phân giải tên nội bộ (máy chủ tệp, hệ thống quản lý chỉ có trong mạng), chặn tên miền độc hại đã biết, và ghi nhật ký để điều tra sự cố bảo mật. Khi trình duyệt tự bật DoH tới một resolver bên ngoài, cả ba việc có thể hỏng cùng lúc: tên nội bộ không phân giải được, bộ lọc mã độc bị đi vòng, nhật ký thiếu mảnh. Người dùng chỉ thấy "mạng công ty lỗi" mà không hiểu vì sao.
Các bên phát triển phần mềm đã thêm một số cơ chế để hai nhu cầu cùng tồn tại. Trình duyệt thường tôn trọng chính sách quản lý thiết bị do tổ chức đặt, có thể tắt DoH hoặc chỉ định resolver DoH của chính tổ chức. Có trình duyệt kiểm một tên miền "báo hiệu": nếu resolver của mạng trả lời rằng tên đó không tồn tại, trình duyệt hiểu mạng muốn dùng DNS của mình và không tự bật DoH. Còn có đặc tả cho phép resolver thường của mạng tự giới thiệu địa chỉ phiên bản mã hoá của chính nó, để thiết bị nâng cấp lên DoT hay DoH mà vẫn dùng đúng resolver của mạng.
Với người dùng, nguyên tắc đơn giản: trên thiết bị và mạng của tổ chức, làm theo chính sách của tổ chức; trên thiết bị cá nhân ở mạng bạn không tin, DNS mã hoá là một lớp bảo vệ hợp lý. Mã hoá DNS không phải công cụ để đi vòng quy định của nơi bạn làm việc, và cũng không thay cho việc chú ý cảnh báo chứng chỉ khi duyệt web. Một tình huống hay gặp nữa là Wi-Fi khách sạn có trang đăng nhập: trang này thường dựa vào việc chặn DNS ban đầu, nên thiết bị bật DNS mã hoá cứng có thể không hiện được trang đăng nhập cho tới khi tạm dùng DNS của mạng.
Câu hỏi thường gặp
Bật DoH có làm duyệt web chậm đi không?
Lần truy vấn đầu tiên có thêm thời gian bắt tay TLS, nhưng các lần sau dùng lại kết nối nên độ trễ thêm vào nhỏ. Tốc độ thực tế phụ thuộc chủ yếu vào khoảng cách tới resolver và độ đầy bộ nhớ đệm của nó, hơn là việc có mã hoá hay không.
DoH có giúp ẩn danh khi lên mạng không?
Không. DoH chỉ che truy vấn DNS khỏi các chặng mạng giữa bạn và resolver. Resolver vẫn thấy mọi tên bạn tra, địa chỉ IP đích vẫn lộ, và phần chào hỏi TLS vẫn có thể lộ tên miền. Ẩn danh là một bài toán khác hẳn, cần những công cụ và đánh đổi khác.
Router gia đình có hỗ trợ DNS mã hoá không?
Một số router hỗ trợ làm bộ chuyển tiếp lên resolver qua DoT hoặc DoH, nhờ vậy mọi thiết bị trong nhà được mã hoá ở chặng từ router ra Internet. Chặng từ thiết bị tới router vẫn là DNS thường, nhưng nằm trong mạng nhà. Khả năng này tuỳ phần mềm của từng thiết bị.
Vì sao đã bật DNS riêng tư mà trang đăng nhập Wi-Fi không hiện?
Trang đăng nhập của Wi-Fi công cộng thường hoạt động bằng cách chặn hoặc chuyển hướng truy vấn DNS cho tới khi bạn đăng nhập. Khi thiết bị chỉ cho phép DNS mã hoá tới một resolver bên ngoài, cơ chế đó không hoạt động. Nhiều hệ điều hành tự xử lý tình huống này, một số cần tạm tắt chế độ bắt buộc.
DoT và DoH có thay thế được DNSSEC không?
Không. DoT và DoH bảo vệ chặng thiết bị tới resolver, bảo đảm câu trả lời không bị sửa trên chặng đó. DNSSEC bảo đảm dữ liệu đúng là của chủ vùng, kể cả trên chặng resolver đi hỏi máy chủ có thẩm quyền. Hai cơ chế bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Làm sao biết thiết bị của mình đang dùng DNS mã hoá?
Cách chắc nhất là xem phần cài đặt mạng của hệ điều hành và trình duyệt. Một số resolver có trang kiểm tra cho biết truy vấn tới chúng có đi qua kênh mã hoá hay không. Bắt gói tin trên máy của mình cũng cho thấy rõ: còn gói tin cổng 53 chữ rõ là còn DNS thường.