DNS ngược (reverse DNS) trả lời câu hỏi ngược chiều thông thường: biết địa chỉ IP, hỏi tên của nó là gì; câu trả lời nằm trong bản ghi PTR. Để làm được, địa chỉ IP được viết lại thành một tên miền đặc biệt dưới in-addr.arpa (IPv4) hoặc ip6.arpa (IPv6), rồi tra như mọi tên khác. Người đặt bản ghi PTR không phải chủ tên miền mà là bên giữ dải địa chỉ, thường là nhà mạng hoặc nhà cung cấp máy chủ.
Giống như danh bạ điện thoại giấy chỉ xếp theo tên; muốn tra từ số ra tên, phải có một cuốn danh bạ thứ hai xếp theo số. DNS ngược là cuốn thứ hai ấy, và nó được quản lý riêng, có thể không khớp với cuốn thứ nhất. Bài này giải thích cách địa chỉ được đảo thành tên, chuỗi ủy quyền của vùng ngược, vì sao máy chủ thư và nhật ký hệ thống cần PTR và vì sao không bao giờ được tin PTR một mình.
Vì sao phải đảo ngược địa chỉ
Tên miền đọc từ phải sang trái là đi từ chung tới riêng: trong shop.example.vn, phần vn chung nhất, shop riêng nhất. Địa chỉ IPv4 thì ngược lại: trong 192.0.2.25, phần 192 đầu tiên là chung nhất (thuộc dải nào), phần 25 cuối cùng là riêng nhất (máy nào). Để địa chỉ IP đi vừa vào cây tên miền, nơi ủy quyền đi từ chung tới riêng, người ta đảo thứ tự các octet.
Vì vậy địa chỉ 192.0.2.25 (thuộc dải dành cho tài liệu, dùng làm ví dụ) trở thành tên 25.2.0.192.in-addr.arpa. Tra bản ghi PTR của tên này, nếu có, sẽ được một tên như mail.example.vn.. Nhờ đảo thứ tự, vùng 192.in-addr.arpa có thể ủy quyền xuống 2.0.192.in-addr.arpa cho đúng đơn vị giữ dải 192.0.2.0/24, giống hệt cách vn ủy quyền xuống example.vn.
Tên miền cấp cao arpa là di sản từ thời ARPANET, nay được dành riêng cho hạ tầng Internet và do IANA quản lý. Nó không phải nơi đăng ký tên miền cho website; các vùng dưới nó phục vụ những việc kỹ thuật như tra ngược địa chỉ, và một số vùng dành riêng khác.
IPv6: đảo từng nửa byte trong ip6.arpa
Địa chỉ IPv6 dài 128 bit, viết thành 32 chữ số thập lục phân. Vùng ngược của IPv6 không đảo theo nhóm mà đảo từng chữ số (mỗi chữ số là 4 bit, gọi là một nibble), mỗi chữ số thành một nhãn. Trước khi đảo, phải viết địa chỉ ra đầy đủ, không rút gọn số 0.
Ví dụ địa chỉ tài liệu 2001:db8::25. Viết đầy đủ thành 2001:0db8:0000:0000:0000:0000:0000:0025. Đảo 32 chữ số, ngăn bằng dấu chấm, thêm đuôi ip6.arpa, ta được tên 5.2.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.8.b.d.0.1.0.0.2.ip6.arpa. Chuỗi dài và dễ đếm nhầm, nên trong thực tế người ta để công cụ tự sinh thay vì gõ tay; nhiều thư viện lập trình có sẵn hàm đổi địa chỉ thành tên ngược.
Cách đảo từng nibble giúp ủy quyền khớp với ranh giới dải địa chỉ IPv6 vốn chia theo bội số của 4 bit: một khách hàng nhận dải /48 sẽ được ủy quyền đúng vùng có 12 nhãn cuối tương ứng. Nhưng không gian địa chỉ IPv6 quá lớn để đặt PTR cho từng địa chỉ có thể có. Với mạng mà máy tự sinh địa chỉ, nhà mạng thường không đặt PTR, hoặc dùng máy chủ tên tự sinh câu trả lời theo mẫu. Máy chủ cần PTR thật, như máy chủ thư, nên dùng địa chỉ cố định và đặt PTR riêng.
Ai giữ quyền đặt bản ghi PTR
Chuỗi ủy quyền của vùng ngược đi theo đường cấp phát địa chỉ IP, không theo đường đăng ký tên miền. Đây là điểm gây bối rối nhiều nhất:
| Tầng | Ví dụ ở Việt Nam | Giữ phần nào |
|---|---|---|
| IANA | Quản vùng in-addr.arpa và ip6.arpa | Ủy quyền các khối lớn cho tổ chức quản lý địa chỉ khu vực |
| Tổ chức quản lý địa chỉ khu vực | APNIC cho châu Á – Thái Bình Dương | Vùng ngược của các khối đã cấp trong khu vực |
| Tổ chức quản lý địa chỉ quốc gia | VNNIC | Vùng ngược của khối địa chỉ cấp cho thành viên trong nước |
| Nhà mạng, nhà cung cấp máy chủ | Bên cấp địa chỉ IP cho bạn | Đặt PTR theo yêu cầu khách, hoặc đặt tên chung theo mẫu |
| Khách hàng | Doanh nghiệp có dải địa chỉ riêng | Chỉ tự đặt được khi được ủy quyền vùng ngược của dải mình |
Hệ quả: bạn sở hữu tên miền example.vn không có nghĩa bạn đặt được PTR cho địa chỉ máy chủ của mình. Muốn đặt, bạn yêu cầu bên cấp địa chỉ, thường qua trang quản trị máy chủ hoặc phiếu hỗ trợ. Với dải nhỏ hơn /24 ở IPv4, ranh giới không trùng ranh giới octet nên không ủy quyền thẳng được; kỹ thuật ủy quyền không theo lớp (RFC 2317) dùng bản ghi CNAME trỏ từng tên ngược sang một vùng con mà khách hàng quản.
Ai dùng DNS ngược và để làm gì
Máy chủ thư nhận. Đây là người dùng quan trọng nhất. Khi một máy kết nối tới để gửi thư, máy chủ nhận thường tra PTR của địa chỉ nguồn. Không có PTR, hoặc PTR mang tên chung kiểu dải động của nhà mạng, là dấu hiệu máy gửi có thể là máy cá nhân bị nhiễm mã độc phát thư rác. Nhiều hệ thống lọc thư hạ điểm hoặc từ chối thẳng các kết nối như vậy.
Nhật ký và giám sát. Phần mềm ghi nhật ký có thể tra ngược để hiện tên thay địa chỉ, giúp người đọc nhận ra nhanh lưu lượng đến từ đâu. Việc tra ngược hàng loạt làm chậm hệ thống và bị ảnh hưởng khi DNS chậm, nên nhiều nơi tắt nó ở nhật ký thời gian thực và chỉ tra khi phân tích.
Traceroute và chẩn đoán đường đi. Kết quả traceroute hiện tên các router dọc đường nhờ PTR. Nhà mạng thường đặt tên router theo quy ước chứa mã thành phố, loại cổng, nên người đọc kinh nghiệm đoán được gói tin đang đi qua đâu. Đó chỉ là quy ước của từng nhà mạng, không phải chuẩn.
Một số dịch vụ xác thực lỏng. Vài hệ thống cũ cho phép truy cập dựa vào tên máy có được từ tra ngược. Đây là thiết kế yếu, vì người giữ vùng ngược có thể đặt bất kỳ tên nào; phần dưới giải thích cách kiểm cho đúng.
Kiểm hai chiều: vì sao không được tin PTR một mình
PTR do bên giữ dải địa chỉ đặt, không ai kiểm tra họ có quyền với cái tên họ ghi vào. Một người giữ dải địa chỉ hoàn toàn có thể đặt PTR là tên của một ngân hàng. Vì vậy cách kiểm chuẩn, gọi là DNS ngược được xác nhận chiều xuôi (FCrDNS), gồm các bước:
- Lấy địa chỉ IP nguồn của kết nối, ví dụ 192.0.2.25.
- Tra PTR của 25.2.0.192.in-addr.arpa, được tên mail.example.vn.
- Tra chiều xuôi bản ghi A (hoặc AAAA với IPv6) của mail.example.vn.
- Nếu trong kết quả chiều xuôi có đúng địa chỉ 192.0.2.25, tên được xác nhận: cả người giữ dải địa chỉ lẫn chủ tên miền đều đồng ý địa chỉ này thuộc tên này.
- Nếu không khớp, coi như không có tên: không dùng tên đó để ra quyết định tin cậy, chỉ ghi lại địa chỉ IP.
Với máy chủ thư bạn tự vận hành, điều này có nghĩa là phải làm khớp cả hai phía: PTR của địa chỉ gửi trỏ về một tên, và tên đó có bản ghi A hoặc AAAA trỏ lại đúng địa chỉ. Tên đó cũng nên trùng với tên máy chủ thư tự giới thiệu khi bắt đầu phiên gửi thư. Việc này độc lập với các cơ chế xác thực tên miền gửi thư như SPF, DKIM, DMARC, được bàn ở nơi khác.
Vùng ngược trong mạng nội bộ doanh nghiệp
Trong mạng nội bộ dùng địa chỉ riêng như 10.0.0.0/8 hay 192.168.0.0/16, không có nhà mạng nào giữ vùng ngược hộ bạn. Nếu resolver nội bộ không được cấu hình vùng ngược cho các dải này, câu hỏi tra ngược sẽ bị chuyển ra Internet, tới các máy chủ được dựng riêng để hứng những câu hỏi như vậy và trả lời rằng không có dữ liệu. Vừa tốn thời gian chờ, vừa để lộ ra ngoài thông tin về cấu trúc địa chỉ nội bộ của bạn.
Cách làm gọn là khai các vùng ngược tương ứng ngay trên máy chủ DNS nội bộ, ví dụ vùng 168.192.in-addr.arpa cho dải 192.168.0.0/16, rồi để hệ thống cấp địa chỉ động (DHCP) tự cập nhật bản ghi PTR mỗi khi cấp địa chỉ cho máy mới. Nhiều hệ thống quản lý thư mục doanh nghiệp làm sẵn việc này khi được bật. Lợi ích thấy ngay là nhật ký tường lửa, máy chủ tệp, phần mềm giám sát hiện được tên máy thay vì dãy số, giúp người trực sự cố nhận ra máy nào đang gây vấn đề trong vài giây.
Hai điểm cần lưu ý. Thứ nhất, bản ghi PTR do DHCP tự đặt có thể cũ đi khi máy rời mạng mà không trả địa chỉ; nên bật cơ chế dọn bản ghi hết hạn, nếu không địa chỉ cấp cho máy mới sẽ tra ngược ra tên máy cũ và đánh lừa người đọc nhật ký. Thứ hai, tên máy nội bộ thường chứa tên người hay phòng ban; cấu hình để vùng ngược nội bộ chỉ trả lời cho máy trong mạng, không trả lời ra ngoài.
Lỗi thường gặp với PTR
Phần lớn sự cố liên quan đến DNS ngược không phải lỗi kỹ thuật phức tạp mà là chỗ trách nhiệm bị rơi giữa hai bên:
- Đổi máy chủ nhưng quên PTR. Địa chỉ mới do nhà cung cấp mới cấp, PTR mặc định là tên chung của họ; thư gửi đi bắt đầu bị đánh dấu thư rác mà không ai hiểu vì sao.
- Nhiều PTR cho một địa chỉ. Về kỹ thuật được phép, nhưng nhiều phần mềm chỉ lấy một kết quả ngẫu nhiên; đặt một PTR duy nhất cho mỗi địa chỉ là cách an toàn.
- Quên IPv6. Máy chủ thư có cả IPv4 và IPv6 nhưng chỉ đặt PTR cho IPv4; khi gửi tới máy nhận ưu tiên IPv6, kết nối đi bằng địa chỉ không có PTR và bị từ chối.
- PTR trỏ tới tên không còn tồn tại. Chiều xuôi không xác nhận được, coi như không có PTR.
- Nghĩ rằng sửa ở nhà đăng ký tên miền là xong. Trang quản lý DNS của tên miền không có quyền với vùng ngược của địa chỉ IP; phải yêu cầu đúng bên cấp địa chỉ.
Câu hỏi thường gặp
Mình có tên miền riêng, sao không tự thêm bản ghi PTR được?
Vì bản ghi PTR nằm trong vùng ngược của địa chỉ IP, không nằm trong vùng tên miền của bạn. Vùng ngược thuộc về bên cấp địa chỉ, thường là nhà mạng hoặc nhà cung cấp máy chủ. Bạn cần yêu cầu họ đặt PTR, hoặc xin ủy quyền vùng ngược nếu bạn giữ một dải địa chỉ riêng.
Mạng gia đình có cần bản ghi PTR không?
Hầu như không. Địa chỉ IP công cộng của mạng nhà thường do nhà mạng cấp động và mang PTR chung theo mẫu của họ. Chỉ khi chạy máy chủ thư hay dịch vụ cần danh tính rõ ràng thì mới cần địa chỉ cố định và PTR riêng, việc mà nhiều gói dịch vụ gia đình không hỗ trợ.
Địa chỉ IP riêng như 192.168.x.x có vùng ngược không?
Có. Các dải địa chỉ riêng cũng có tên ngược tương ứng dưới in-addr.arpa, nhưng câu hỏi về chúng không nên rò ra Internet. Resolver nội bộ nên tự trả lời cho các vùng ngược này; nhiều phần mềm resolver mặc định chặn chúng lại để không làm phiền các máy chủ công cộng.
PTR có ảnh hưởng tới SEO hay tốc độ website không?
Không. Trình duyệt truy cập website theo chiều xuôi, từ tên ra địa chỉ, và không cần tra ngược. Công cụ tìm kiếm cũng không dựa vào PTR để xếp hạng. PTR quan trọng chủ yếu với thư điện tử, nhật ký, chẩn đoán mạng và một số hệ thống kiểm soát truy cập.
Tra ngược ra tên lạ thì có phải máy đó đang giả mạo không?
Chưa chắc. PTR chỉ phản ánh tên mà bên giữ dải địa chỉ đặt, có thể là tên chung của nhà cung cấp, tên cũ chưa sửa hoặc tên đặt tuỳ ý. Cần kiểm chiều xuôi xem tên đó có trỏ lại đúng địa chỉ không, và không dùng PTR làm bằng chứng duy nhất về danh tính.