Registry (đơn vị quản lý tên miền cấp cao) là bên giữ cơ sở dữ liệu gốc của một đuôi tên miền như .com hay .vn và vận hành máy chủ tên cho đuôi đó; registrar (nhà đăng ký) là bên nhận yêu cầu đăng ký từ người dùng rồi gửi lệnh tạo, gia hạn, sửa tên miền vào hệ thống của registry. Người đứng tên tên miền gọi là chủ thể đăng ký (registrant). Ngoài ra có thể có đại lý bán lại đứng giữa người dùng và nhà đăng ký.
Người dùng thường chỉ thấy nhà đăng ký, nhưng mọi thay đổi quan trọng — tên miền còn hay đã hết hạn, đang trỏ về máy chủ tên nào, có bị khoá chuyển hay không — đều nằm ở cơ sở dữ liệu của registry. Bài này giải thích từng vai, giao thức EPP mà nhà đăng ký dùng để nói chuyện với registry, cách một tên miền được "uỷ quyền" trong DNS, và các trạng thái hay gặp khi tra cứu.
Hình ảnh đời thường: ban quản lý toà nhà và văn phòng môi giới
Hãy hình dung một toà chung cư. Ban quản lý giữ sổ căn hộ duy nhất: căn nào đã có người ở, ai đứng tên, hợp đồng tới khi nào. Người muốn thuê căn hộ không làm việc thẳng với ban quản lý mà qua các văn phòng môi giới được ban quản lý công nhận. Văn phòng môi giới tư vấn, nhận tiền, làm giấy tờ, rồi báo vào sổ của ban quản lý. Bạn có thể đổi sang văn phòng môi giới khác mà vẫn giữ nguyên căn hộ.
Trong thế giới tên miền, mỗi đuôi như .com, .org, .vn là một toà nhà. Registry là ban quản lý, giữ sổ duy nhất cho đuôi đó; registrar là văn phòng môi giới; chủ thể đăng ký là người thuê. Cách chia vai này tách việc kinh doanh bán lẻ — cạnh tranh giữa nhiều nhà đăng ký — khỏi việc giữ sổ — chỉ một registry cho mỗi đuôi để không bao giờ có hai người cùng đứng tên một tên miền.
Phía trên các toà nhà là vùng gốc DNS, nơi liệt kê toàn bộ các đuôi và chỉ ra máy chủ tên của từng registry. Vùng gốc được điều phối qua chức năng IANA. Nhờ chuỗi này, một máy phân giải ở bất kỳ đâu cũng lần được từ gốc xuống tới máy chủ tên của tên miền bạn cần.
Cây tên miền và các loại đuôi
Vùng gốc. Đỉnh của cây, thường được biểu diễn bằng dấu chấm cuối cùng mà bạn hiếm khi gõ. Vùng gốc chỉ chứa thông tin uỷ quyền cho các tên miền cấp cao, không chứa tên miền cấp dưới.
Tên miền cấp cao chung (gTLD). Các đuôi như .com, .net, .org và hàng trăm đuôi mới mở ra từ chương trình mở rộng của ICANN bắt đầu nhận đơn năm 2012. Đơn vị quản lý mỗi đuôi ký hợp đồng với ICANN, và nhà đăng ký phải được ICANN công nhận mới bán được các đuôi này.
Tên miền cấp cao quốc gia (ccTLD). Các đuôi hai chữ cái theo mã quốc gia như .vn, .jp, .de. Chính sách đăng ký do đơn vị quản lý trong từng nước quyết định theo quy định của nước đó. Với .vn, đơn vị quản lý là VNNIC, và việc đăng ký đi qua các nhà đăng ký tên miền .vn.
Tên miền cấp hai và cấp dưới. Phần người dùng đăng ký, ví dụ "giaothuc" trong giaothuc.com. Một số ccTLD có thêm tầng cấp hai theo lĩnh vực như .com.vn, .edu.vn, .gov.vn, mỗi tầng có điều kiện đăng ký riêng.
Tên miền quốc tế hoá (IDN). Tên có ký tự ngoài bảng chữ Latinh cơ bản, như chữ có dấu tiếng Việt. Trong DNS, chúng được chuyển sang dạng mã ASCII bắt đầu bằng "xn--", gọi là punycode, vì giao thức DNS gốc chỉ quen với ký tự ASCII.
Các vai trong chuỗi quản lý tên miền
Bảng dưới tóm tắt ai làm gì. Tên gọi cụ thể và mức độ tách vai có thể khác giữa gTLD và từng ccTLD:
| Vai | Làm gì | Không làm gì |
|---|---|---|
| IANA / vùng gốc | Ghi nhận máy chủ tên và thông tin của từng đuôi trong vùng gốc | Không quản lý tên miền cấp hai |
| Registry | Giữ cơ sở dữ liệu của đuôi, vận hành máy chủ tên của đuôi, cung cấp hệ thống EPP cho nhà đăng ký | Thường không bán trực tiếp cho người dùng |
| Registrar | Nhận đăng ký, gia hạn, sửa thông tin, gửi lệnh vào registry, chăm sóc chủ thể | Không tự tạo tên miền ngoài hệ thống registry |
| Đại lý bán lại | Bán dưới thương hiệu riêng, dùng hệ thống của một nhà đăng ký | Không có kết nối trực tiếp tới registry |
| Chủ thể đăng ký | Đứng tên, giữ quyền sử dụng tên miền trong thời hạn đã trả phí | Không sở hữu vĩnh viễn; hết hạn không gia hạn thì mất |
| Nhà cung cấp DNS | Vận hành máy chủ tên chứa bản ghi của tên miền | Có thể là bên khác hẳn nhà đăng ký |
Dòng cuối là chỗ người dùng hay nhầm nhất. Nhà đăng ký nơi bạn trả phí duy trì và nơi chứa bản ghi DNS của tên miền có thể là hai bên khác nhau. Thứ nối hai bên là bản ghi máy chủ tên (NS) mà nhà đăng ký gửi lên registry.
Chuyện gì xảy ra ở tầng giao thức khi bạn đăng ký một tên miền
Nhà đăng ký nói chuyện với registry bằng EPP (Extensible Provisioning Protocol), giao thức dạng XML chạy trên kết nối được mã hoá, đặc tả trong RFC 5730 và các RFC đi kèm. Một lượt đăng ký diễn ra đại thể như sau:
- Bạn nhập tên muốn đăng ký trên hệ thống của nhà đăng ký. Hệ thống gửi lệnh check tới registry để hỏi tên còn trống không.
- Nếu còn, sau khi bạn hoàn tất thủ tục, nhà đăng ký tạo các đối tượng liên hệ (contact) chứa thông tin chủ thể, rồi gửi lệnh create cho tên miền kèm thời hạn, liên hệ và danh sách máy chủ tên.
- Registry ghi tên miền vào cơ sở dữ liệu, gắn nó với nhà đăng ký đã tạo, sinh hoặc nhận một mã xác thực chuyển đổi (thường gọi là mã EPP hay auth code).
- Registry đưa bản ghi NS của tên miền vào vùng DNS của đuôi. Từ lúc vùng được cập nhật và bản cũ trong bộ nhớ đệm hết hạn, máy phân giải trên Internet bắt đầu tìm được tên miền.
- Về sau, mọi thao tác như gia hạn (renew), đổi máy chủ tên (update) hay chuyển nhà đăng ký (transfer) đều là các lệnh EPP tương ứng do nhà đăng ký đang quản lý gửi đi.
Vì chỉ nhà đăng ký đang quản lý mới gửi được lệnh sửa, mã EPP đóng vai trò chìa khoá khi chuyển sang nhà đăng ký khác: nhà đăng ký mới trình mã đó cho registry để chứng minh chủ thể đồng ý chuyển. Giữ mã này cẩn thận như giữ mật khẩu.
Uỷ quyền DNS: tên miền "sống" trong DNS thế nào
Đăng ký xong chưa đủ; tên miền phải được uỷ quyền. Trong vùng DNS của đuôi, registry đặt các bản ghi NS của tên miền bạn, chỉ ra máy chủ tên nào giữ thông tin chi tiết. Máy phân giải hỏi máy chủ của đuôi, nhận câu trả lời "hãy hỏi các máy chủ tên này", rồi hỏi tiếp tới đó để lấy địa chỉ IP hay bản ghi thư.
Có một trường hợp đặc biệt: khi máy chủ tên nằm ngay trong tên miền mà nó phục vụ, ví dụ ns1.giaothuc.com phục vụ giaothuc.com. Để tránh vòng lặp "muốn biết địa chỉ ns1 thì phải hỏi ns1", vùng của đuôi lưu thêm địa chỉ IP của máy chủ tên đó, gọi là bản ghi glue. Nhà đăng ký thường có mục riêng để khai báo máy chủ tên kiểu này.
Nếu tên miền dùng DNSSEC, nhà đăng ký còn gửi lên registry bản ghi DS — bản tóm tắt khoá ký của tên miền — để registry đặt vào vùng của đuôi. Đó là mắt xích nối chuỗi tin cậy từ vùng gốc xuống tên miền của bạn. Quên cập nhật DS khi đổi khoá hay đổi nhà cung cấp DNS là một lỗi kinh điển khiến tên miền "biến mất" với các máy phân giải có kiểm tra DNSSEC. Chi tiết cơ chế DNSSEC thuộc về bài DNS chuyên sâu.
Đọc trạng thái tên miền khi tra cứu
Kết quả tra cứu tên miền thường liệt kê các trạng thái theo chuẩn EPP. Trạng thái có tiền tố client do nhà đăng ký đặt, có tiền tố server do registry đặt. Những trạng thái hay gặp:
- ok: không có hạn chế nào, tên miền hoạt động bình thường.
- clientTransferProhibited: nhà đăng ký khoá chuyển đi, thường bật mặc định để chống chuyển trái phép; muốn chuyển thì mở khoá trước.
- clientHold hoặc serverHold: tên miền bị gỡ khỏi vùng DNS, nghĩa là không còn phân giải được, thường do quá hạn, thiếu xác minh thông tin hoặc theo yêu cầu xử lý.
- clientUpdateProhibited, serverUpdateProhibited: khoá sửa thông tin, hay dùng cho tên miền quan trọng để tránh bị đổi máy chủ tên trái phép.
- redemptionPeriod: tên miền đã bị xoá sau khi hết hạn và đang trong thời gian chuộc lại; với nhiều gTLD giai đoạn này kéo dài 30 ngày.
- pendingDelete: sắp bị xoá hẳn khỏi cơ sở dữ liệu; với nhiều gTLD là 5 ngày, không chuộc lại được nữa, sau đó tên trở về trạng thái trống.
Thời gian của từng giai đoạn sau hết hạn khác nhau giữa các đuôi và giữa các nhà đăng ký, nhất là với ccTLD như .vn. Đừng dựa vào con số chung; hãy kiểm quy định của đuôi và hợp đồng với nhà đăng ký. Về dịch vụ tra cứu, giao thức RDAP trả kết quả có cấu trúc đang dần thay thế WHOIS dạng văn bản tự do.
Khi một mắt xích trong chuỗi gặp sự cố
Nhà đăng ký ngừng hoạt động. Với gTLD, nhà đăng ký phải ký gửi định kỳ bản sao dữ liệu đăng ký cho một bên giữ hộ độc lập. Nếu nhà đăng ký mất khả năng hoạt động, tên miền được chuyển sang nhà đăng ký khác theo quy trình của ICANN; chủ thể không mất tên miền chỉ vì nhà đăng ký đóng cửa.
Registry gặp sự cố kỹ thuật. Máy chủ tên của một đuôi thường được vận hành ở nhiều nơi, nhiều khi bằng anycast, nên khó sập toàn bộ. Nếu hệ thống EPP gián đoạn, việc đăng ký và sửa đổi tạm dừng nhưng các tên miền đang có vẫn phân giải bình thường, vì vùng DNS đã xuất bản không bị ảnh hưởng.
Tài khoản ở nhà đăng ký bị chiếm. Đây là rủi ro thực tế nhất với người dùng. Kẻ chiếm tài khoản có thể đổi máy chủ tên để chuyển hướng trang web và thư điện tử. Khoá cập nhật ở mức registry, xác thực hai lớp và email khôi phục được bảo vệ kỹ là những lớp chặn quan trọng.
Thông tin liên hệ cũ. Thư nhắc gia hạn gửi tới địa chỉ không còn dùng là nguyên nhân phổ biến khiến tên miền hết hạn ngoài ý muốn. Rà thông tin liên hệ định kỳ là việc nhỏ nhưng tránh được sự cố lớn.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đăng ký tên miền trực tiếp với registry không?
Với phần lớn đuôi, registry chỉ làm việc với nhà đăng ký được công nhận, không nhận đăng ký từ người dùng. Một số ccTLD từng có mô hình registry kiêm bán lẻ, nhưng xu hướng chung là tách vai để nhiều nhà đăng ký cạnh tranh trên cùng một cơ sở dữ liệu.
Đổi nhà cung cấp DNS có phải đổi nhà đăng ký không?
Không. Bạn chỉ cần vào tài khoản ở nhà đăng ký và sửa danh sách máy chủ tên sang máy chủ của nhà cung cấp DNS mới. Nhà đăng ký gửi lệnh cập nhật lên registry. Tên miền vẫn ở nhà đăng ký cũ, chỉ phần bản ghi DNS chuyển sang nơi khác.
Vì sao đổi máy chủ tên xong phải chờ mới có hiệu lực?
Registry cập nhật vùng của đuôi theo chu kỳ, và các máy phân giải trên Internet giữ bản ghi NS cũ trong bộ nhớ đệm cho tới khi thời gian lưu (TTL) hết. Hai yếu tố cộng lại khiến một số người thấy thay đổi ngay, số khác vài giờ sau mới thấy.
Mã EPP bị lộ thì nguy hiểm thế nào?
Người có mã EPP có thể yêu cầu chuyển tên miền sang nhà đăng ký khác nếu tên miền không bị khoá chuyển. Hãy giữ khoá chuyển luôn bật, chỉ mở khi chính bạn chuyển đi, đổi mã sau khi chuyển xong và bật xác thực hai lớp cho tài khoản ở nhà đăng ký.
Tên miền tiếng Việt có dấu hoạt động thế nào trong DNS?
Trình duyệt và ứng dụng chuyển tên có dấu sang dạng punycode bắt đầu bằng xn-- trước khi hỏi DNS. Trong cơ sở dữ liệu của registry và trong vùng DNS, tên được lưu ở dạng ASCII này; người dùng chỉ thấy dạng có dấu ở thanh địa chỉ.
Thông tin chủ thể trong kết quả tra cứu vì sao thường bị ẩn?
Nhiều registry và nhà đăng ký hạn chế hiển thị thông tin cá nhân để bảo vệ dữ liệu người dùng, chỉ cung cấp cho bên có yêu cầu hợp lệ. Kết quả công khai vì vậy thường chỉ còn tên nhà đăng ký, ngày đăng ký, ngày hết hạn, trạng thái và máy chủ tên.