Internet không ra đời trong một ngày mà qua nhiều bước ngoặt về giao thức: ý tưởng chuyển mạch gói đầu thập niên 1960, mạng ARPANET hoạt động từ cuối năm 1969, bộ giao thức TCP/IP được Vint Cerf và Bob Kahn đề xuất năm 1974, và ngày 1 tháng 1 năm 1983 khi ARPANET chính thức chuyển hẳn sang TCP/IP. Nhiều người coi ngày chuyển đổi đó là thời điểm Internet theo nghĩa kỹ thuật hiện nay bắt đầu.
Sau đó là sự ra đời của hệ thống tên miền, mạng NSFNET mở rộng ra giới học thuật, World Wide Web và cuối cùng là mạng đường trục thương mại giữa thập niên 1990. Bài này không kể lại toàn bộ lịch sử mà tập trung vào câu hỏi kỹ thuật: ở mỗi bước, giao thức đã thay đổi gì và vì sao những lựa chọn thiết kế ngày ấy vẫn quyết định cách Internet chạy hôm nay.
Ý tưởng gốc: chia dữ liệu thành gói
Mạng điện thoại truyền thống dùng chuyển mạch kênh: khi bạn gọi, tổng đài dành riêng một đường nối suốt cuộc gọi, dù hai bên im lặng thì đường vẫn bị giữ. Đầu thập niên 1960, Paul Baran ở tổ chức RAND tại Mỹ và Donald Davies ở Phòng thí nghiệm Vật lý Quốc gia của Anh, làm việc độc lập, cùng đi tới một ý tưởng khác: chia dữ liệu thành những khối nhỏ, mỗi khối mang địa chỉ đích, tự tìm đường qua mạng và được ráp lại ở đầu nhận. Davies đặt tên khối đó là "packet", tức gói.
Hình ảnh dễ hiểu là gửi một cuốn sách qua bưu điện bằng cách xé thành từng trang, mỗi trang bỏ một phong bì có ghi số trang và địa chỉ. Các phong bì có thể đi những tuyến khác nhau, tới không theo thứ tự, người nhận xếp lại theo số trang. Một tuyến bị tắc thì phong bì sau đi tuyến khác. Đường truyền không bị giữ chết cho một cuộc nói chuyện, nên nhiều người dùng chung được, và mạng chịu được hỏng hóc cục bộ.
Chuyển mạch gói là nền móng; nhưng để nó thành Internet còn cần thêm hai bước: một mạng thật chạy được, và một cách nối nhiều mạng khác nhau thành một.
ARPANET 1969 và giao thức NCP
Cơ quan nghiên cứu dự án tiên tiến của Bộ Quốc phòng Mỹ (ARPA) tài trợ xây ARPANET để các trung tâm nghiên cứu dùng chung máy tính đắt tiền. Mỗi điểm có một máy chuyên dụng gọi là IMP (Interface Message Processor), do công ty BBN chế tạo, làm nhiệm vụ chuyển gói; máy tính của trường nối vào IMP. Ngày 29 tháng 10 năm 1969, thông điệp đầu tiên được gửi từ Đại học California tại Los Angeles (UCLA) tới Viện Nghiên cứu Stanford (SRI). Người gửi định gõ chữ LOGIN nhưng hệ thống bị treo sau hai ký tự đầu. Tới cuối năm 1969, mạng có bốn điểm: UCLA, SRI, Đại học California tại Santa Barbara và Đại học Utah.
Phần mềm trên các máy chủ nói chuyện với nhau bằng NCP (Network Control Program, sau quen gọi là Network Control Protocol). NCP chạy tốt trong ARPANET vì nó giả định mạng bên dưới đáng tin cậy: IMP lo việc chuyển gói chính xác và theo thứ tự. Chính giả định ấy thành giới hạn khi người ta muốn nối ARPANET với các mạng khác không đáng tin bằng, như mạng vô tuyến gói hay mạng vệ tinh, vốn hay mất gói và trễ thất thường.
Cũng trong giai đoạn này, chuỗi văn bản RFC bắt đầu từ tháng 4 năm 1969, và thư điện tử giữa các máy trên mạng xuất hiện đầu thập niên 1970 với ký hiệu @ do Ray Tomlinson chọn để tách tên người dùng và tên máy.
TCP/IP: nối những mạng khác nhau thành một
Năm 1974, Vint Cerf và Bob Kahn công bố bài báo mô tả giao thức liên mạng, đặt nền cho TCP. Ý tưởng then chốt: không bắt các mạng thành viên phải giống nhau hay đáng tin cậy. Mỗi mạng chỉ cần chuyển được gói theo cách của nó; các cổng nối (gateway, ngày nay gọi là bộ định tuyến) chuyển gói từ mạng này sang mạng kia; còn việc đảm bảo dữ liệu tới đủ, đúng thứ tự thì do hai máy ở hai đầu tự lo — bằng số thứ tự, báo nhận và truyền lại.
Ban đầu TCP làm cả hai việc: định tuyến qua các mạng và đảm bảo tin cậy. Cuối thập niên 1970, nó được tách thành hai: IP lo đóng địa chỉ và chuyển gói theo kiểu cố gắng hết sức, không hứa gì; TCP chạy trên IP ở hai đầu, lo độ tin cậy. Việc tách này mở đường cho UDP — giao thức nhẹ cho ứng dụng không cần TCP như truyền giọng nói — và cho mọi giao thức sau này chạy trên IP. Đặc tả IP và TCP được công bố thành RFC 791 và RFC 793 vào tháng 9 năm 1981.
Cách nghĩ đằng sau được tổng kết năm 1984 trong bài báo của Saltzer, Reed và Clark về nguyên lý đầu cuối (end-to-end): những chức năng chỉ hai đầu mới làm đúng được — như kiểm tra dữ liệu đã tới đủ hay mã hoá — thì nên đặt ở hai đầu, giữ cho mạng ở giữa đơn giản. Nhờ đó, ứng dụng mới ra đời không cần xin phép hay chờ nâng cấp mạng; chỉ cần hai đầu hiểu nhau.
Vì sao TCP/IP thắng các bộ giao thức cạnh tranh
Trong thập niên 1980, TCP/IP không phải lựa chọn duy nhất. Tổ chức tiêu chuẩn quốc tế ISO cùng nhiều cơ quan viễn thông phát triển bộ giao thức OSI với mô hình bảy tầng chặt chẽ, được nhiều chính phủ và hãng lớn ủng hộ. Các hãng máy tính cũng có bộ giao thức riêng cho mạng của mình. Giai đoạn cạnh tranh này đôi khi được gọi là "cuộc chiến giao thức".
TCP/IP thắng vì vài lý do thực tế hơn là lý thuyết. Nó đã chạy được trên mạng thật với hàng trăm rồi hàng nghìn máy, trong khi nhiều phần của OSI còn nằm trên giấy. Đặc tả RFC tải về miễn phí, còn văn bản chuẩn của nhiều tổ chức khác phải mua. Một bản triển khai TCP/IP được đưa vào hệ điều hành Unix của Đại học California tại Berkeley và phát hành rộng rãi cho các trường, nên sinh viên và nhà nghiên cứu khắp nơi có sẵn phần mềm để dùng và sửa. Cuối cùng, quy trình "đồng thuận thô và mã chạy được" cho phép sửa lỗi nhanh hơn một quy trình chuẩn hoá nặng nề.
Mô hình OSI không biến mất: bảy tầng của nó vẫn là khung giảng dạy quen thuộc, và cách gọi "tầng 2", "tầng 3", "tầng 7" mà kỹ sư dùng hằng ngày đến từ đó. Nhưng giao thức thật chạy trên Internet là của dòng TCP/IP.
Dòng thời gian các mốc giao thức chính
Các mốc dưới đây là những mốc được ghi nhận rộng rãi; ngày tháng cụ thể chỉ ghi khi có nguồn thống nhất:
- Đầu thập niên 1960: Baran và Davies phát triển ý tưởng chuyển mạch gói.
- Tháng 4/1969: RFC 1 của Steve Crocker mở đầu chuỗi văn bản RFC.
- 29/10/1969: thông điệp đầu tiên trên ARPANET giữa UCLA và SRI.
- 1974: Cerf và Kahn công bố bài báo về giao thức liên mạng.
- Tháng 9/1981: RFC 791 (IP) và RFC 793 (TCP) được công bố.
- 1/1/1983: ARPANET chuyển hẳn từ NCP sang TCP/IP. Cùng năm, phần mạng quân sự được tách ra thành MILNET.
- 1983–1984: hệ thống tên miền (DNS) do Paul Mockapetris thiết kế được đặc tả và đưa vào dùng, thay cho tệp danh sách máy chủ HOSTS.TXT tải về từ một nơi duy nhất.
- Giữa thập niên 1980: Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ xây NSFNET nối các trung tâm siêu máy tính và trường đại học, dần thành đường trục chính.
- 1989–1991: Tim Berners-Lee tại CERN đề xuất và phát triển World Wide Web, chạy trên Internet bằng HTTP và HTML.
- 1990: ARPANET ngừng hoạt động; 1995: đường trục NSFNET ngừng, lưu lượng chuyển hẳn sang mạng của các nhà cung cấp thương mại.
Đọc dòng thời gian sẽ thấy Web xuất hiện khá muộn, hơn hai mươi năm sau ARPANET. Web là một ứng dụng chạy trên hạ tầng đã có sẵn, đúng như tinh thần nguyên lý đầu cuối: không ai phải sửa mạng để Web ra đời.
Ngày 1 tháng 1 năm 1983: một cuộc chuyển đổi "ngày cờ"
Chuyển cả một mạng đang chạy sang giao thức mới là việc khó, vì máy cũ và máy mới phải nói chuyện được với nhau trong lúc chuyển. ARPANET chọn cách "ngày cờ" (flag day): đặt một hạn chót, sau hạn đó NCP bị tắt và chỉ máy chạy TCP/IP mới dùng được mạng. Kế hoạch chuyển đổi được công bố trước khá lâu để các trung tâm kịp viết lại phần mềm. Trong những tháng trước hạn, các đợt tắt NCP thử ngắn đã được tiến hành để thúc những nơi chậm chân.
Thực tế cuộc chuyển không êm như trên giấy: một số trung tâm chưa xong đúng hạn, phải xin ngoại lệ tạm thời, có nơi mất kết nối một thời gian. Nhưng sau ngày đó, mọi mạng nối vào đều dùng chung một giao thức liên mạng. Từ đây việc nối thêm một mạng mới chỉ còn là cắm thêm bộ định tuyến và làm theo đặc tả công khai.
Bài học của ngày cờ được giới mạng nhắc lại mỗi khi bàn chuyển đổi lớn. Khi Internet đã có hàng tỷ thiết bị, không thể có ngày cờ nào nữa: việc chuyển từ IPv4 sang IPv6 phải chạy song song nhiều năm, hai giao thức cùng tồn tại, và mỗi mạng tự chọn thời điểm. Đó là lý do quá trình ấy kéo dài hơn nhiều so với những gì người thiết kế IPv6 kỳ vọng ban đầu.
Internet tới Việt Nam và những gì còn lại từ thời ARPANET
Việt Nam chính thức cung cấp dịch vụ Internet công cộng từ cuối năm 1997; ngày thường được nhắc là 19 tháng 11 năm 1997. Trước đó đã có một số kết nối thư điện tử phục vụ nghiên cứu và trao đổi học thuật. Từ mốc ấy, hạ tầng trong nước phát triển qua các giai đoạn quay số bằng modem, đường thuê bao số, rồi cáp quang tới nhà và mạng di động băng rộng — mỗi giai đoạn thay đổi mạng truy nhập, nhưng giao thức ở các tầng trên vẫn là bộ TCP/IP với những bổ sung dần.
Nhìn lại, nhiều quyết định từ thời ARPANET vẫn còn nguyên tác dụng. IP vẫn chỉ hứa cố gắng chuyển gói. Độ tin cậy vẫn đặt ở hai đầu. RFC vẫn là cách công bố chuẩn. Vài quyết định thì để lại món nợ: không gian địa chỉ IPv4 32 bit tưởng là thừa thãi hoá ra quá nhỏ; các giao thức thời đầu như thư điện tử hay DNS được thiết kế cho một cộng đồng tin cậy nhau nên không có xác thực, và phải được bổ sung bằng các cơ chế như TLS, DNSSEC, SPF, DKIM sau này.
Hiểu lịch sử giúp đọc đúng thiết kế hiện tại: nhiều thứ trông kỳ lạ trong giao thức là dấu vết của một ràng buộc từng có thật, như giới hạn kích thước gói DNS qua UDP hay sự tồn tại của các trường ít dùng trong tiêu đề IPv4.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người phát minh ra Internet?
Không có một người phát minh duy nhất. Những đóng góp nền tảng gồm ý tưởng chuyển mạch gói của Paul Baran và Donald Davies, lý thuyết hàng đợi của Leonard Kleinrock, thiết kế TCP/IP của Vint Cerf và Bob Kahn, cùng công sức của hàng nghìn kỹ sư xây ARPANET, NSFNET và viết các RFC.
ARPANET có phải được xây để chịu được chiến tranh hạt nhân không?
Đây là cách kể phổ biến nhưng đơn giản hoá. Nghiên cứu của Paul Baran về mạng bền vững có động cơ đó, còn ARPANET được tài trợ chủ yếu để các trung tâm nghiên cứu dùng chung tài nguyên máy tính. Khả năng chịu hỏng hóc là đặc tính hữu ích của thiết kế chuyển mạch gói hơn là mục tiêu duy nhất.
Internet và World Wide Web ra đời cùng lúc không?
Không. Internet theo nghĩa mạng dùng TCP/IP có từ đầu thập niên 1980, còn Web được Tim Berners-Lee đề xuất năm 1989 tại CERN và phát triển trong khoảng 1990–1991. Web là một dịch vụ chạy trên Internet, bên cạnh thư điện tử, truyền tệp và nhiều dịch vụ khác.
Vì sao ngày 1/1/1983 được coi là ngày sinh của Internet?
Vì từ ngày đó, ARPANET và các mạng nối vào nó chỉ dùng TCP/IP làm giao thức chung. Đây là lần đầu một tập hợp mạng khác nhau thật sự vận hành như một liên mạng theo cùng giao thức, đúng với định nghĩa kỹ thuật của Internet ngày nay.
Trước DNS, máy tính tìm nhau bằng cách nào?
Mỗi máy giữ một tệp HOSTS.TXT liệt kê tên và địa chỉ của mọi máy trên mạng, tải định kỳ từ trung tâm thông tin mạng tại SRI. Khi số máy tăng nhanh, tệp này phình to, cập nhật chậm và dễ trùng tên, nên DNS phân cấp ra đời để thay thế.
Thời ARPANET có mã hoá dữ liệu không?
Các giao thức phổ biến thời đó gần như không mã hoá, vì mạng chủ yếu nối các trung tâm nghiên cứu tin cậy nhau. Mã hoá đường truyền rộng rãi như TLS cho web chỉ trở thành mặc định nhiều thập kỷ sau, khi Internet đã mở cho mọi người và rủi ro thay đổi hẳn.