IANA (Internet Assigned Numbers Authority) giữ các sổ gốc của Internet: kho địa chỉ IP và số hiệu mạng ở cấp cao nhất, các tham số giao thức như số cổng, và vùng gốc của hệ thống tên miền. Từ năm 2016, chức năng IANA do PTI, một đơn vị trực thuộc ICANN, thực hiện. ICANN là tổ chức phi lợi nhuận thành lập năm 1998, điều phối các chính sách liên quan tới tên miền và hệ thống định danh duy nhất.
Địa chỉ IP không được IANA cấp thẳng cho từng công ty. IANA chia các khối lớn cho năm cơ quan đăng ký Internet khu vực (RIR); RIR cấp cho nhà cung cấp, doanh nghiệp hoặc cơ quan đăng ký quốc gia; từ đó địa chỉ tới tay người dùng. Việt Nam thuộc khu vực của APNIC, và VNNIC là cơ quan đăng ký quốc gia. Bài này vẽ lại chuỗi đó, nói rõ tổ chức nào làm gì và không làm gì.
Hình ảnh đời thường: sổ hộ khẩu của số nhà toàn cầu
Mỗi ngôi nhà cần một số nhà không trùng với nhà khác trên cùng con đường, và mỗi con đường cần một tên không trùng trong cùng phường. Có một cơ quan giữ sổ ở cấp thành phố, chia các dãy số cho từng phường; phường chia tiếp cho từng tổ dân phố; tổ dân phố ghi số cho từng nhà. Không ai trong chuỗi ấy sở hữu ngôi nhà, họ chỉ đảm bảo không có hai nhà trùng số.
Internet cần ba loại "số nhà" phải duy nhất toàn cầu. Một là địa chỉ IP, để gói tin biết tới máy nào. Hai là số hiệu hệ tự trị (ASN), để các mạng gọi tên nhau trong định tuyến. Ba là tên trong vùng gốc DNS, tức danh sách tên miền cấp cao nhất. Ngoài ra còn hàng nghìn giá trị nhỏ hơn mà các giao thức cần thống nhất: số cổng của dịch vụ, mã kiểu bản ghi DNS, mã thuật toán mã hoá trong TLS. Toàn bộ những sổ này được giữ theo một chuỗi phân cấp, bắt đầu từ IANA.
IANA giữ những sổ nào
Sổ tài nguyên số. Kho địa chỉ IPv4, IPv6 và ASN ở cấp cao nhất. IANA cấp các khối lớn cho RIR theo chính sách toàn cầu do cộng đồng của năm khu vực cùng thống nhất. Với IPv4, kho chung của IANA đã chia hết vào năm 2011.
Sổ tham số giao thức. Hàng nghìn bảng giá trị mà RFC yêu cầu đăng ký: số cổng TCP và UDP, mã trạng thái HTTP, kiểu bản ghi DNS, mã bộ mã hoá TLS và nhiều thứ khác. Khi một RFC có phần IANA Considerations, IANA cập nhật sổ theo đúng hướng dẫn trong đó.
Vùng gốc DNS. IANA xử lý các yêu cầu thay đổi đối với tên miền cấp cao: đổi máy chủ tên, đổi thông tin liên hệ, thêm tên mới khi đủ điều kiện. Nội dung vùng gốc sau đó được đơn vị duy trì vùng gốc xuất bản và phân phát tới các máy chủ gốc.
Một số tên miền đặc biệt. IANA cũng quản lý những tên dành riêng cho hạ tầng như .arpa, dùng cho tra ngược địa chỉ IP sang tên, và danh sách các tên dành cho tài liệu, ví dụ.
Năm cơ quan đăng ký Internet khu vực (RIR)
Mỗi RIR là tổ chức thành viên, phi lợi nhuận, phục vụ một vùng địa lý. Chính sách cấp phát của từng vùng do cộng đồng trong vùng đó soạn qua quy trình mở:
| RIR | Vùng phục vụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| APNIC | Châu Á – Thái Bình Dương | Gồm Việt Nam; có các cơ quan đăng ký quốc gia (NIR) như VNNIC |
| ARIN | Bắc Mỹ và một phần vùng Caribe | Phục vụ Hoa Kỳ, Canada và một số đảo |
| RIPE NCC | Châu Âu, Trung Đông, một phần Trung Á | Vận hành thêm một máy chủ gốc DNS |
| LACNIC | Mỹ Latinh và phần lớn vùng Caribe | Phục vụ Trung và Nam Mỹ |
| AFRINIC | Châu Phi | RIR thành lập muộn nhất trong năm cơ quan |
Ở một số nước trong vùng APNIC có cơ quan đăng ký quốc gia (NIR) đứng giữa RIR và tổ chức trong nước. VNNIC là một trường hợp như vậy: tổ chức Việt Nam có thể xin địa chỉ IP và ASN qua VNNIC, theo chính sách của APNIC kết hợp với quy định trong nước. Dưới NIR hoặc RIR là các cơ quan đăng ký nội bộ (LIR), thường là nhà cung cấp dịch vụ, cấp tiếp địa chỉ cho khách hàng.
Chuỗi phân phối một khối địa chỉ IPv6, ví dụ giả định
Để thấy chuỗi phân cấp vận hành ra sao, hãy theo một khối địa chỉ IPv6 từ trên xuống. Các kích thước khối dưới đây là ví dụ thường gặp, không phải quy định cứng:
- IANA giữ toàn bộ không gian địa chỉ IPv6 dùng cho Internet và đã cấp cho mỗi RIR những khối rất lớn.
- RIR cấp cho một cơ quan đăng ký quốc gia hoặc một nhà cung cấp dịch vụ một khối, ví dụ cỡ /32 — đủ để nhà cung cấp chia cho hàng triệu khách hàng.
- Nhà cung cấp chia khối đó cho từng thuê bao, ví dụ mỗi hộ gia đình một khối /56 và mỗi doanh nghiệp một khối /48.
- Bộ định tuyến trong nhà chia khối /56 thành các mạng /64, mỗi mạng cho một phân đoạn như mạng chính, mạng khách, mạng thiết bị thông minh.
- Từng thiết bị trong mỗi mạng /64 tự tạo hoặc được cấp địa chỉ đầy đủ 128 bit.
- Ở mỗi tầng, bên nhận khối phải đăng ký thông tin vào cơ sở dữ liệu tương ứng để khi có sự cố, người ở mạng khác biết liên hệ với ai.
Với IPv4, chuỗi giống hệt về nguyên lý nhưng khối nhỏ hơn rất nhiều vì không gian chỉ có khoảng 4,3 tỷ địa chỉ. Sau khi kho của IANA và phần lớn kho của các RIR đã cạn, IPv4 chủ yếu được phân phối lại qua chuyển nhượng giữa các tổ chức theo chính sách của RIR, còn cấp mới chỉ còn những khối rất nhỏ cho người mới tham gia.
ICANN làm gì và không làm gì
ICANN có hai mảng việc lớn. Mảng thứ nhất là tên miền cấp cao chung như .com, .org, .net và các tên mới: ICANN ký hợp đồng với đơn vị quản lý từng tên, công nhận các nhà đăng ký được bán tên miền đó, và vận hành quy trình xây dựng chính sách như giải quyết tranh chấp tên miền, quy định chuyển nhà đăng ký. Mảng thứ hai là giám sát việc thực hiện chức năng IANA thông qua đơn vị PTI trực thuộc.
Chính sách trong ICANN được soạn theo mô hình nhiều bên liên quan: các tổ chức hỗ trợ cho tên miền chung, cho tên miền quốc gia và cho địa chỉ IP; các uỷ ban tư vấn về bảo mật, về hệ thống máy chủ gốc, về người dùng cá nhân và của các chính phủ. Mỗi nhóm có vai trò và quy trình riêng, các quyết định cuối cùng qua hội đồng quản trị.
Có ba điều ICANN không làm, cần phân biệt rõ. ICANN không quản lý nội dung trang web; không vận hành mạng hay chuyển gói tin của ai; và không tự quyết chính sách tên miền quốc gia như .vn — tên miền quốc gia do đơn vị quản lý trong nước điều hành theo quy định của nước đó, ICANN chỉ ghi nhận thay đổi kỹ thuật trong vùng gốc. Chính sách cấp địa chỉ IP cũng không do ICANN soạn mà do cộng đồng của các RIR, ICANN và IANA chỉ thực hiện phần chính sách toàn cầu mà năm khu vực đã thống nhất.
Chính sách cấp địa chỉ được soạn ra sao trong cộng đồng RIR
Câu hỏi "ai quyết định một công ty được bao nhiêu địa chỉ" có câu trả lời khá bất ngờ với nhiều người: chính cộng đồng sử dụng địa chỉ. Mỗi RIR có một quy trình xây dựng chính sách mở. Bất kỳ ai cũng có thể gửi đề xuất, ví dụ thay đổi kích thước khối tối thiểu, điều kiện chuyển nhượng hay cách giữ lại một phần kho cho người mới. Đề xuất được thảo luận trên danh sách thư công khai và tại các kỳ họp định kỳ của cộng đồng khu vực, có tham gia từ xa.
Tương tự IETF, quyết định dựa trên đồng thuận chứ không bỏ phiếu theo số tiền đóng góp. Chủ trì nhóm chính sách đánh giá mức ủng hộ và các phản đối còn lại; đề xuất đạt đồng thuận được đưa qua thêm một giai đoạn lấy ý kiến cuối rồi mới được ban điều hành của RIR thông qua và đưa vào áp dụng. Với các chính sách toàn cầu — những chính sách ảnh hưởng tới cách IANA chia tài nguyên cho các RIR — đề xuất phải được cả năm khu vực thông qua với nội dung giống nhau.
Nguyên tắc chung xuyên suốt nhiều năm là cấp theo nhu cầu có chứng minh, giữ thông tin đăng ký chính xác và tránh chia nhỏ khối địa chỉ quá mức để bảng định tuyến toàn cầu không phình to. Khi điều kiện thay đổi, như lúc IPv4 cạn, các chính sách được sửa qua chính quy trình này. Người làm mạng ở Việt Nam có thể theo dõi và góp ý tại các diễn đàn chính sách của APNIC, và nên đọc chính sách hiện hành trước khi xin cấp hay chuyển nhượng tài nguyên.
Sổ định danh gắn với an toàn định tuyến và tên miền thế nào
RPKI dựa trên chuỗi cấp phát. Vì RIR biết ai được cấp khối địa chỉ nào, RIR có thể cấp chứng thư số cho người giữ tài nguyên. Người giữ dùng chứng thư đó ký bản ghi ROA, xác nhận AS nào được phép khai báo tiền tố của mình. Các mạng khác kiểm tra ROA để loại tuyến khai báo sai nguồn gốc.
DNSSEC dựa trên vùng gốc. Vùng gốc được ký số, và khoá ký vùng gốc là điểm tin cậy cuối cùng của DNSSEC. Việc tạo và thay khoá được làm trong những buổi lễ công khai có nhiều người làm chứng, để không một cá nhân nào tự ý thay đổi được.
Thông tin đăng ký giúp xử lý sự cố. Cơ sở dữ liệu của RIR cho biết ai giữ một dải địa chỉ và liên hệ xử lý lạm dụng là ai. Khi bị lưu lượng bất thường từ một dải địa chỉ, quản trị mạng tra cứu để báo đúng nơi, qua kênh chính thức thay vì tự xử lý.
Giới hạn cần nhớ. Sổ đăng ký chỉ đúng khi người giữ cập nhật. Thông tin cũ, liên hệ chết là chuyện thường gặp, nên kết quả tra cứu là điểm bắt đầu chứ không phải bằng chứng chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp
Năm 2016 có thay đổi gì với IANA?
Trước năm 2016, việc thực hiện chức năng IANA gắn với một hợp đồng giữa ICANN và một cơ quan của chính phủ Hoa Kỳ. Từ ngày 1 tháng 10 năm 2016, hợp đồng đó kết thúc, việc giám sát chuyển sang cộng đồng đa bên trong ICANN và chức năng được giao cho đơn vị PTI thực hiện.
Số cổng được chia thành những dải nào?
Theo sổ của IANA, cổng 0 tới 1023 là cổng hệ thống dành cho dịch vụ quen thuộc, 1024 tới 49151 là cổng người dùng có thể đăng ký cho ứng dụng, và 49152 tới 65535 là cổng động, hệ điều hành dùng tạm cho phía khách của kết nối.
Doanh nghiệp ở Việt Nam muốn có dải IP riêng thì làm việc với ai?
Thường làm qua VNNIC với tư cách cơ quan đăng ký quốc gia, hoặc qua nhà cung cấp dịch vụ nếu chỉ cần địa chỉ mượn kèm đường truyền. Điều kiện, mức phí duy trì và hồ sơ cụ thể bạn cần kiểm theo quy định hiện hành của cơ quan cấp.
Cạn IPv4 có nghĩa là không còn ai lấy được địa chỉ IPv4 mới?
Không hẳn. Các RIR vẫn giữ một phần nhỏ cho tổ chức mới tham gia hoặc cho mục đích đặc biệt, và địa chỉ được chuyển nhượng giữa các tổ chức theo chính sách. Nhưng việc có thêm nhiều địa chỉ IPv4 ngày càng khó, nên nhà cung cấp dùng NAT cấp nhà mạng và đẩy mạnh IPv6.
VNNIC quản lý những gì?
Theo chức năng được biết rộng rãi, VNNIC quản lý tên miền quốc gia .vn, đóng vai trò cơ quan đăng ký quốc gia về địa chỉ IP và ASN trong khu vực APNIC, và vận hành trạm trung chuyển Internet quốc gia VNIX. Phạm vi chi tiết nên tra trên trang chính thức của VNNIC.
ICANN có thể xoá một website khỏi Internet không?
ICANN không lưu trữ nội dung và không có công cụ để gỡ một trang web. Việc đình chỉ một tên miền, nếu có, diễn ra ở đơn vị quản lý tên miền hoặc nhà đăng ký theo hợp đồng và quy định áp dụng. Còn máy chủ chứa nội dung thì do bên cho thuê máy chủ và pháp luật nơi đặt máy chủ điều chỉnh.