Khi bạn mở một trang web, gói tin rời điện thoại hay máy tính đi qua ít nhất bốn đoạn mạng của nhà cung cấp dịch vụ trước khi chạm tới phần còn lại của Internet: mạng truy nhập (đoạn tới tận nhà hoặc tới trạm phát sóng), mạng gom (gom thuê bao của một khu vực), điểm xác thực thuê bao (nơi cấp địa chỉ và áp gói cước), rồi mạng đường trục chạy giữa các tỉnh và ra các điểm nối với mạng khác.
Mỗi đoạn có thiết bị, cách thiết kế và kiểu nghẽn riêng. Biết đường đi này giúp bạn hiểu vì sao tốc độ đo được trong nhà khác với tốc độ thật khi xem video nước ngoài, vì sao nhiều nhà cùng khu bị chậm một lúc, và các bước nhảy đầu tiên trong kết quả traceroute là gì. Bài nói ở góc kiến trúc mạng, không hướng dẫn cài đặt thiết bị trong nhà.
Hình ảnh đời thường: ngõ, đường phường, đường vành đai và cao tốc
Hãy hình dung đường đi của một chiếc xe từ ngõ nhỏ ra cao tốc. Ngõ chỉ đủ cho vài xe, nối ra đường phường; nhiều đường phường đổ vào một trục lớn của quận; các trục lớn dẫn ra đường vành đai và cuối cùng lên cao tốc liên tỉnh. Ở mỗi chặng, đường rộng hơn nhưng phải chở nhiều xe hơn, và chỗ tắc thường không nằm ở cao tốc mà ở các nút giao nơi đường nhỏ đổ vào đường lớn.
Mạng của một nhà cung cấp dịch vụ được thiết kế theo hình phễu tương tự. Hàng chục thuê bao chia nhau một cổng ở đầu ngõ, hàng nghìn thuê bao chia nhau đường lên của một trạm, hàng trăm nghìn thuê bao chia nhau dung lượng của đường trục vùng. Nhà cung cấp không xây đường đủ cho mọi người dùng tối đa cùng lúc — điều đó vừa tốn kém vừa không cần thiết vì người dùng không bao giờ cùng tải hết tốc độ trong một giây. Tỷ lệ giữa tổng tốc độ bán ra và dung lượng thật của một đoạn gọi là tỷ lệ chia sẻ, và đây là khái niệm then chốt để hiểu vì sao giờ cao điểm lại chậm.
Đoạn 1 — Mạng truy nhập: chặng cuối tới từng nhà
Cáp quang tới nhà. Phổ biến nhất ở Việt Nam hiện nay là cáp quang thụ động: một sợi quang từ thiết bị đầu cuối tại trạm của nhà cung cấp được chia bằng bộ chia quang thụ động thành nhiều nhánh, mỗi nhánh vào một nhà. Các nhà trên cùng một nhánh chia sẻ dung lượng của sợi gốc. Cách vận hành của thiết bị đầu cuối quang trong nhà đã có nhiều bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ chặng này là dùng chung.
Mạng di động. Với điện thoại dùng dữ liệu di động, mạng truy nhập là đoạn sóng vô tuyến tới trạm phát, cộng đường truyền từ trạm phát về mạng lõi di động. Người dùng trong cùng một ô sóng chia sẻ tài nguyên vô tuyến của trạm.
Các công nghệ khác. Cáp đồng truyền hình, cáp đồng điện thoại, vi ba hay vệ tinh vẫn được dùng ở một số nơi. Dù công nghệ khác nhau, vai trò giống nhau: đưa bit từ thiết bị của người dùng tới điểm tập trung đầu tiên của nhà cung cấp.
Điểm chung về giới hạn. Đoạn truy nhập quyết định tốc độ tối đa lý thuyết của gói cước, nhưng ít khi là chỗ nghẽn duy nhất. Tốc độ thật bạn nhận được phụ thuộc cả các đoạn phía sau.
Đoạn 2 và 3 — Mạng gom và điểm xác thực thuê bao
Từ trạm truy nhập, lưu lượng đi lên mạng gom (aggregation hay metro): các bộ chuyển mạch và bộ định tuyến nối thành vòng hoặc hình sao trong một thành phố, gom lưu lượng của nhiều trạm về vài điểm lớn. Thiết kế vòng giúp khi một đoạn cáp bị đứt do thi công đường, lưu lượng quay đầu đi chiều còn lại của vòng. Mạng gom thường là chỗ mà nhà cung cấp phải theo dõi sát mức sử dụng để nâng cấp kịp trước khi cổng đầy.
Ở cuối mạng gom là thiết bị mạng băng rộng cho thuê bao, thường gọi là BNG, tên cũ là BRAS. Đây là nơi phiên kết nối của bạn được xác thực. Nhiều nhà cung cấp ở Việt Nam dùng PPPoE: bộ định tuyến trong nhà gửi tên đăng nhập và mật khẩu của hợp đồng, BNG kiểm tra với máy chủ xác thực rồi cấp địa chỉ IP và áp các chính sách của gói cước như giới hạn tốc độ. Một số mạng dùng cách xác thực IPoE dựa vào DHCP và thông tin cổng vật lý. Với mạng di động, vai trò tương đương do các phần tử trong mạng lõi di động đảm nhiệm.
Địa chỉ được cấp có thể là địa chỉ công cộng hoặc địa chỉ trong dải dùng chung 100.64.0.0/10, dải được dành riêng cho NAT cấp nhà cung cấp (CGNAT). Với CGNAT, nhiều thuê bao chia nhau một địa chỉ công cộng; bộ định tuyến trong nhà làm NAT một lần, thiết bị của nhà cung cấp làm thêm một lần nữa. Vì thế khi kiểm địa chỉ trên giao diện bộ định tuyến thấy bắt đầu bằng 100.64 tới 100.127, bạn biết mình đang ở sau CGNAT. Cách IPv6 tránh được việc chia sẻ này thuộc về bài địa chỉ IP.
Đoạn 4 — Mạng đường trục và các điểm ra
Sau BNG, lưu lượng vào mạng lõi và đường trục của nhà cung cấp: các tuyến cáp quang dung lượng lớn nối các thành phố, chạy dọc quốc lộ hoặc đường dây điện cao thế, thường có ít nhất hai hướng đi để dự phòng. Ở Việt Nam, đường trục Bắc – Nam là xương sống, từ đó toả ra các tuyến tới từng vùng. Trong lõi, nhiều nhà cung cấp dùng MPLS hoặc các công nghệ tương tự để dẫn lưu lượng theo đường đã định sẵn, tách riêng các loại dịch vụ và chuyển hướng nhanh khi có sự cố.
Từ đường trục, lưu lượng ra khỏi mạng nhà cung cấp qua một trong ba loại cửa. Cửa thứ nhất là máy chủ nội dung đặt ngay trong mạng: nhiều mạng nội dung lớn đặt máy chủ lưu đệm trong trung tâm dữ liệu của nhà cung cấp, nên một phần lớn video người dùng xem chưa hề ra khỏi mạng. Cửa thứ hai là điểm nối với các mạng trong nước: điểm trao đổi lưu lượng hoặc cáp nối riêng. Cửa thứ ba là cổng quốc tế, nơi lưu lượng đi lên các tuyến cáp biển và cáp đất liền sang nước khác, thông qua transit hoặc peering ở nước ngoài.
Tỷ trọng của mỗi cửa thay đổi theo nhà cung cấp và theo thời gian. Khi nhiều nội dung được lưu đệm trong nước, áp lực lên cổng quốc tế giảm và người dùng ít bị ảnh hưởng hơn khi một tuyến cáp biển gặp sự cố. Cơ chế của tuyến cáp biển đã có bài riêng ở các trang khác; ở đây chỉ cần thấy cáp biển là một trong nhiều cửa ra, không phải đường duy nhất.
Mỗi đoạn hay nghẽn vì đâu và bạn thấy gì
Bảng dưới gom các đoạn lại với biểu hiện thường gặp. Đây là nguyên lý chung, không phải chẩn đoán cho một trường hợp cụ thể:
| Đoạn | Ai dùng chung | Nguyên nhân chậm hay gặp | Biểu hiện với người dùng |
|---|---|---|---|
| Mạng trong nhà | Các thiết bị trong nhà | Wi-Fi yếu, nhiều thiết bị cùng tải | Chậm ở phòng xa, cắm dây thì nhanh |
| Mạng truy nhập | Các nhà cùng nhánh quang hoặc cùng ô sóng | Nhánh hoặc trạm quá tải | Cả xóm chậm cùng giờ |
| Mạng gom | Thuê bao của một khu vực | Cổng lên chưa nâng cấp kịp | Chậm theo khung giờ ở một quận, một vùng |
| BNG và CGNAT | Thuê bao gắn vào cùng thiết bị | Thiết bị quá tải, bảng NAT đầy | Một số ứng dụng mất kết nối, trò chơi khó ghép phòng |
| Đường trục | Cả vùng hoặc cả mạng | Sự cố cáp, đi đường dự phòng dài hơn | Trễ tăng đều mọi dịch vụ |
| Cổng ra và peering | Người dùng truy cập cùng đích | Cổng peering đầy, tuyến quốc tế giảm dung lượng | Chỉ một số trang, nhất là nước ngoài, bị chậm |
Dòng cuối giải thích hiện tượng khó chịu nhất với người dùng: đo tốc độ tới máy chủ thử nghiệm trong nước vẫn đẹp, trong khi một dịch vụ cụ thể ở nước ngoài lại chậm. Máy chủ đo tốc độ thường nằm ngay trong mạng nhà cung cấp, nên phép đo chỉ phản ánh các đoạn đầu.
Đọc các bước nhảy đầu trong traceroute theo các đoạn mạng
Chạy traceroute (Windows là tracert) từ máy của bạn tới một trang quen, bạn thường thấy các bước nhảy đầu theo thứ tự sau. Tên và số bước khác nhau giữa các mạng:
- Bước 1: địa chỉ bộ định tuyến trong nhà, thường là một địa chỉ riêng như 192.168.x.x; độ trễ dưới vài mili giây khi cắm dây.
- Bước 2: thường là BNG hoặc cổng đầu tiên của nhà cung cấp, đôi khi là địa chỉ trong dải 100.64.0.0/10 nếu có CGNAT. Độ trễ từ vài tới hơn mười mili giây tuỳ công nghệ truy nhập.
- Các bước tiếp theo: bộ định tuyến trong mạng gom và lõi; tên miền ngược của chúng đôi khi chứa mã tỉnh, thành phố.
- Bước có độ trễ nhảy rõ rệt và tên miền ngược đổi sang tên tổ chức khác: thường là chỗ ra khỏi mạng nhà cung cấp, sang điểm trao đổi lưu lượng hoặc lên tuyến quốc tế.
- Các bước hiện dấu sao: bộ định tuyến không trả lời gói thăm dò, không có nghĩa là đường đi bị đứt nếu các bước sau vẫn trả lời.
Đây chỉ là cách đọc gợi ý. Nhiều mạng dùng MPLS khiến các bước trong lõi bị ẩn, và độ trễ của một bước có thể cao giả tạo vì bộ định tuyến ưu tiên chuyển gói hơn là trả lời gói thăm dò. Chỉ chạy công cụ này từ máy của bạn và với mục đích tìm hiểu, chẩn đoán kết nối của chính mình.
Nhà cung cấp tính dung lượng cho từng đoạn thế nào
Việc nâng cấp mạng dựa trên số liệu đo đều đặn chứ không dựa trên cảm tính. Ở mỗi cổng, thiết bị ghi lại lượng bit đi qua theo từng khoảng thời gian ngắn; đội kế hoạch nhìn mức cao nhất trong giờ cao điểm qua nhiều tuần, so với dung lượng cổng, rồi đặt ngưỡng nâng cấp — ví dụ giả định khi mức cao điểm thường xuyên vượt khoảng bảy mươi phần trăm thì lên kế hoạch mở rộng. Ngưỡng để thấp như vậy vì lưu lượng có những đỉnh ngắn và vì nâng cấp cần thời gian mua thiết bị, kéo cáp.
Dung lượng không tăng đều ở mọi đoạn. Mở rộng mạng truy nhập là việc tốn công nhất vì phải đi tới từng khu dân cư; nâng cấp cổng ở mạng gom và đường trục thường chỉ là thay hoặc thêm card, thêm bước sóng trên sợi quang sẵn có. Cổng peering và dung lượng quốc tế phụ thuộc cả thoả thuận với bên ngoài, nên có lúc chậm hơn mong muốn. Người dùng thấy chậm ở đâu là dấu hiệu đoạn nào đang chạy trước kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tốc độ đo được cao mà xem video nước ngoài vẫn giật?
Máy chủ đo tốc độ thường đặt trong mạng nhà cung cấp hoặc gần đó, nên phép đo chỉ kiểm các đoạn đầu. Video nước ngoài phải qua thêm cổng ra, tuyến quốc tế và mạng đích; chỉ cần một đoạn trong đó nghẽn là video phải hạ chất lượng hoặc dừng tải.
Làm sao biết mình có đang ở sau CGNAT không?
So địa chỉ IP hiển thị trên giao diện bộ định tuyến ở cổng ra Internet với địa chỉ IP công cộng mà các trang kiểm tra địa chỉ báo về. Nếu hai địa chỉ khác nhau, hoặc địa chỉ trên bộ định tuyến nằm trong dải 100.64.0.0 tới 100.127.255.255, bạn đang ở sau NAT của nhà cung cấp.
PPPoE và IPoE khác nhau ở điểm nào với người dùng?
PPPoE yêu cầu bộ định tuyến trong nhà có tên đăng nhập và mật khẩu của hợp đồng, thêm một lớp đóng gói nhỏ khiến kích thước gói tối đa giảm vài byte. IPoE xác thực dựa vào cổng vật lý hoặc thông tin thiết bị, cấu hình đơn giản hơn. Với việc lướt web hằng ngày, người dùng gần như không cảm nhận khác biệt.
Đường trục bị đứt thì bao lâu mạng tự chuyển hướng?
Với tuyến có dự phòng và cơ chế bảo vệ nhanh trong lõi, lưu lượng có thể chuyển sang hướng khác trong thời gian rất ngắn, người dùng chỉ thấy gián đoạn thoáng qua. Nếu đường dự phòng dài hơn hoặc đã gần đầy, trễ sẽ tăng và tốc độ giảm cho tới khi tuyến chính được sửa.
Vì sao cả khu phố hay chậm vào khoảng tám, chín giờ tối?
Đó là khung giờ nhiều hộ cùng xem video, chơi trò chơi và gọi điện. Các đoạn dùng chung như nhánh quang, mạng gom hoặc cổng peering có thể chạm mức đầy, gói tin phải xếp hàng. Khi đoạn nghẽn được nâng cấp, hiện tượng thường giảm rõ rệt.
Dữ liệu trong cùng thành phố có luôn đi đường ngắn không?
Không chắc. Nếu hai người dùng thuộc hai nhà cung cấp không nối trực tiếp với nhau trong thành phố, gói tin có thể phải đi tới điểm nối ở thành phố khác, thậm chí ra nước ngoài rồi quay về. Peering và điểm trao đổi lưu lượng đặt gần người dùng là cách giảm đường vòng này.